🏭

Συντελεστές Παραγωγής & Καμπύλη Παραγωγικών Δυνατοτήτων

Κεφ. 1 · §7 (i)–(iii) · Εργασία, έδαφος, κεφάλαιο, το κύριο οικονομικό πρόβλημα, η ΚΠΔ

Γιατί με νοιάζει;

Μια πιτσαρία έχει δύο φούρνους, τρεις μάγειρες και έναν χώρο. Μπορεί να φτιάξει πολλές πίτσες ή πολλά μακαρόνια — όχι απεριόριστα και τα δύο. Το ίδιο ισχύει για ολόκληρη την Ελλάδα. Η καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων δείχνει αυτό το όριο σε ένα σχήμα — και είναι από τα πιο αγαπημένα θέματα των εξεταστών.

Παραγωγική διαδικασία και συντελεστές της παραγωγής

Με τον όρο παραγωγική διαδικασία εννοούμε όλους τους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος μετασχηματίζει την ύλη, για να της δώσει μορφή χρήσιμη για τη ζωή του. Απαραίτητα στοιχεία της: η ανθρώπινη προσπάθεια και η φύση. Τα εργαλεία είναι προϊόντα που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή άλλων προϊόντων — παραχθέντα μέσα παραγωγής.

Τα στοιχεία που συντελούν στην παραγωγική διαδικασία λέγονται συντελεστές της παραγωγής και ταξινομούνται σε τρεις κατηγορίες:

Εργασία: η καταβολή ανθρώπινης προσπάθειας, σωματικής και πνευματικής, για την παραγωγή κάποιου προϊόντος. Το σύνολο των γνώσεων και ικανοτήτων που αποκτά ο άνθρωπος με τη μόρφωση και την εμπειρία λέγεται ανθρώπινο κεφάλαιο.
Έδαφος (ή γη): περιλαμβάνει τη γεωγραφική έκταση, επιφάνεια, υπέδαφος, λίμνες, ποτάμια, θάλασσες καθώς και τις ιδιότητες του εδάφους που είναι χρήσιμες στην παραγωγική διαδικασία.
Κεφάλαιο: περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία για την παραγωγή άλλων προϊόντων (μηχανήματα, κτίρια, εγκαταστάσεις, εργαλεία).

Τα στοιχεία αυτά γίνονται συντελεστές παραγωγής όταν πραγματικά χρησιμοποιούνται στην παραγωγή. Ένα ακαλλιέργητο στρέμμα είναι εν δυνάμει συντελεστής παραγωγής.

Πολλοί οικονομολόγοι προσθέτουν τέταρτο συντελεστή, την επιχειρηματικότητα: την ικανότητα που έχουν ορισμένοι άνθρωποι να διαβλέπουν κέρδος σε διάφορες οικονομικές δραστηριότητες και να αναλαμβάνουν να συνδυάσουν τους άλλους τρεις συντελεστές, για να γίνει η παραγωγή. Άλλοι τη θεωρούν είδος εργασίας.

Βραχυχρόνια οι συντελεστές θεωρούνται δεδομένοι· επειδή οι ανάγκες είναι μεγάλες, συντελεστές και προϊόντα βρίσκονται σε στενότητα.

Κόλπο μνήμης

«Ε – Ε – Κ»: Εργασία, Έδαφος, Κεφάλαιο (+ Επιχειρηματικότητα για όσους τη μετρούν χωριστά). Το χρήμα δεν είναι συντελεστής παραγωγής: με χρήματα δεν οργώνεις χωράφι — αγοράζεις το τρακτέρ, που είναι το κεφάλαιο.

Γρήγορος έλεγχος

Ποιο από τα παρακάτω δεν είναι συντελεστής της παραγωγής;

Γρήγορος έλεγχος

Ένα χωράφι που μένει ακαλλιέργητο είναι:

Το κύριο οικονομικό πρόβλημα

Το οικονομικό πρόβλημα κάθε κοινωνίας προέρχεται από τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ του πλήθους των αναγκών που οι άνθρωποι επιδιώκουν να ικανοποιήσουν και του περιορισμένου όγκου των αγαθών που υπάρχουν για την ικανοποίησή τους.

Η ουσία του οικονομικού προβλήματος βρίσκεται στη σχετική έλλειψη ή στενότητα των αγαθών. Επειδή κάθε αγαθό παράγεται από συντελεστές, η σχετική έλλειψη αγαθών είναι στην πραγματικότητα έλλειψη παραγωγικών συντελεστών. Το πρόβλημα είναι μόνιμο και απασχολεί κάθε κοινωνία. Οι άνθρωποι προσπαθούν να το ξεπεράσουν με οργανωμένη δραστηριότητα, ανάπτυξη της τεχνολογίας και νέους παραγωγικούς πόρους.

Η καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων (ΚΠΔ)

Βασικές υποθέσεις: (1) η οικονομία χρησιμοποιεί όλους τους παραγωγικούς συντελεστές αποδοτικά (ορθολογικά), (2) η τεχνολογία είναι δεδομένη, (3) παράγει δύο μόνο προϊόντα (π.χ. ψωμί και όπλα).

Στο παράδειγμα του βιβλίου: Α (120 ψωμί, 0 όπλα), Β (100, 50), Γ (70, 65), Δ (0, 80). Σε όλα τα σημεία, η αύξηση της παραγωγής του ενός προϊόντος σημαίνει μείωση της παραγωγής του άλλου, επειδή βραχυχρόνια η οικονομία έχει δεδομένους συντελεστές και δεδομένη τεχνολογία.

Ορισμός: Η καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων δείχνει τις μεγαλύτερες ποσότητες ενός προϊόντος που είναι δυνατό να παραχθούν σε μια οικονομία για κάθε δεδομένη ποσότητα του άλλου προϊόντος.

Σημείο πάνω στην καμπύλη: εφικτό, με πλήρη και αποδοτική απασχόληση των συντελεστών.
Σημείο κάτω από την καμπύλη: εφικτό, αλλά η οικονομία δε χρησιμοποιεί όλες τις δυνατότητές της — ορισμένοι ή όλοι οι συντελεστές υποαπασχολούνται.
Σημείο έξω από την καμπύλη: ανέφικτο με τους σημερινούς συντελεστές. Γίνεται εφικτό μόνο αν αυξηθούν αρκετά οι συντελεστές ή βελτιωθεί αρκετά η τεχνολογία (ή και τα δύο) — τότε η ΚΠΔ μετατοπίζεται προς τα δεξιά.

Ήξερες ότι;

Το ζευγάρι «όπλα – βούτυρο» (guns and butter) έγινε το κλασικό παράδειγμα της ΚΠΔ μέσα από το εγχειρίδιο «Economics» του Paul Samuelson (1948). Ο Samuelson ήταν ο πρώτος Αμερικανός που τιμήθηκε με το Νόμπελ Οικονομικών (1970). Το σχολικό σου βιβλίο κρατά την ιδέα, με ψωμί αντί για βούτυρο.

Μέθοδος: πού βρίσκεται ένα σημείο ως προς την ΚΠΔ

Πάρε την ποσότητα του ενός προϊόντος του σημείου (π.χ. $X$ ).
Βρες από τον πίνακα ή το διάγραμμα τη μέγιστη ποσότητα του άλλου ( $\Psi_{max}$ ) για αυτό το $X$ .
Σύγκρινε: $\Psi = \Psi_{max}$ → πάνω στην καμπύλη (πλήρης απασχόληση)· $\Psi < \Psi_{max}$ → κάτω (υποαπασχόληση)· $\Psi > \Psi_{max}$ → ανέφικτο.
Αν το $X$ πέφτει ανάμεσα σε δύο γνωστούς συνδυασμούς, χρησιμοποίησε το κόστος ευκαιρίας του τμήματος για να βρεις το $\Psi_{max}$ .

Λυμένη άσκηση: Μια οικονομία με πλήρη απασχόληση και δεδομένη τεχνολογία έχει τους συνδυασμούς:

$X$ : 0, 10, 20, 30, 40 και $\Psi$ : 100, 90, 70, 40, 0.

Να χαρακτηρίσεις τους συνδυασμούς Κ (10, 80), Λ (20, 70) και Μ (30, 60).

Λύση:

Κ: για $X = 10$ η μέγιστη $\Psi$ είναι 90 > 80 → κάτω από την ΚΠΔ: εφικτός, αλλά με υποαπασχόληση συντελεστών.
Λ: για $X = 20$ η μέγιστη $\Psi$ είναι 70 → πάνω στην ΚΠΔ: εφικτός με πλήρη απασχόληση.
Μ: για $X = 30$ η μέγιστη $\Psi$ είναι 40 < 60 → ανέφικτος με τους σημερινούς συντελεστές και την τεχνολογία.

Λυμένη άσκηση (μετατοπίσεις): Τι παθαίνει η ΚΠΔ σε κάθε περίπτωση;

(α) Έρχονται στη χώρα χιλιάδες νέοι εργαζόμενοι. (β) Η ανεργία αυξάνεται λόγω ύφεσης. (γ) Νέα τεχνολογία διπλασιάζει την παραγωγή μόνο του $X$ . (δ) Ένας σεισμός καταστρέφει εργοστάσια.

Λύση: (α) Αυξάνεται ο συντελεστής εργασία → η ΚΠΔ μετατοπίζεται δεξιά. (β) Οι συντελεστές υπάρχουν, απλώς υποαπασχολούνται → η καμπύλη δε μετακινείται· η οικονομία βρίσκεται σε σημείο κάτω από αυτήν. (γ) Για κάθε ποσότητα $\Psi$ μπορεί πια να παραχθεί διπλάσιο $X$ → η καμπύλη «ανοίγει» προς τον άξονα του $X$ , ενώ το σημείο πάνω στον άξονα του $\Psi$ μένει ίδιο. (δ) Μειώνεται το κεφάλαιο → η ΚΠΔ μετατοπίζεται αριστερά.

Γρήγορος έλεγχος

Σε μια οικονομία η ανεργία αυξάνεται απότομα, ενώ ο πληθυσμός, το κεφάλαιο και η τεχνολογία μένουν ίδια. Στο διάγραμμα της ΚΠΔ:

Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Β): Να ορίσετε την καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων και να εξηγήσετε πώς ένας ανέφικτος συνδυασμός μπορεί να γίνει εφικτός.

Ενδεικτική απάντηση:

Υποθέσεις: πλήρης και αποδοτική απασχόληση όλων των συντελεστών, δεδομένη τεχνολογία, δύο προϊόντα.
Ορισμός: δείχνει τις μεγαλύτερες ποσότητες ενός προϊόντος που είναι δυνατό να παραχθούν για κάθε δεδομένη ποσότητα του άλλου.
Ένας συνδυασμός έξω από την καμπύλη είναι ανέφικτος, γιατί αντιστοιχεί σε ποσότητες που δεν παράγονται με τους υπάρχοντες συντελεστές.
Γίνεται εφικτός μόνο αν αυξηθούν αρκετά οι ποσότητες των παραγωγικών συντελεστών ή αν βελτιωθεί αρκετά η τεχνολογία ή με συνδυασμό των δύο: η ΚΠΔ μετατοπίζεται προς τα δεξιά.

Γρήγορος έλεγχος

Σύμφωνα με τον ορισμό, η καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων δείχνει:

Πρόκληση

Μπορεί μια οικονομία να αυξήσει ταυτόχρονα την παραγωγή και των δύο προϊόντων, χωρίς να μεταβληθούν οι συντελεστές ή η τεχνολογία; Αν ναι, πότε;

Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση

Ναι — αν αρχικά βρίσκεται κάτω από την ΚΠΔ, δηλαδή έχει υποαπασχολούμενους συντελεστές. Απασχολώντας τους ανέργους ή τις αχρησιμοποίητες μηχανές, κινείται προς την καμπύλη και αυξάνει και τα δύο προϊόντα. Αν όμως βρίσκεται ήδη πάνω στην καμπύλη, κάτι τέτοιο είναι αδύνατο: περισσότερο $X$ σημαίνει λιγότερο $\Psi$ — αυτό είναι το κόστος ευκαιρίας.

Συνηθισμένα λάθη

Βάζεις το χρήμα στους συντελεστές παραγωγής. Κεφάλαιο είναι τα μηχανήματα, τα κτίρια, τα εργαλεία.
Λες ότι η ανεργία μετατοπίζει την ΚΠΔ αριστερά. Όχι: η οικονομία πέφτει κάτω από την καμπύλη.
Στον ορισμό της ΚΠΔ ξεχνάς τη λέξη «μεγαλύτερες» ή το «για κάθε δεδομένη ποσότητα του άλλου».
Γράφεις ότι το κύριο οικονομικό πρόβλημα οφείλεται «στις απεριόριστες ανάγκες». Η ουσία του είναι η σχετική έλλειψη (στενότητα) αγαθών σε σχέση με τις ανάγκες.

Σύνοψη — τι κρατάμε

Συντελεστές παραγωγής: εργασία, έδαφος, κεφάλαιο (και κατά πολλούς η επιχειρηματικότητα)· γίνονται συντελεστές όταν χρησιμοποιούνται.
Κύριο οικονομικό πρόβλημα: η σχετική έλλειψη ή στενότητα αγαθών — στην ουσία έλλειψη συντελεστών· είναι μόνιμο.
ΚΠΔ: οι μεγαλύτερες ποσότητες του ενός προϊόντος για κάθε δεδομένη ποσότητα του άλλου (πλήρης απασχόληση, δεδομένη τεχνολογία).
Κάτω = υποαπασχόληση· έξω = ανέφικτο· δεξιά μετατόπιση = περισσότεροι συντελεστές ή καλύτερη τεχνολογία.

Παραγωγική διαδικασία και συντελεστές της παραγωγής

Εργασία: η καταβολή ανθρώπινης προσπάθειας, σωματικής και πνευματικής, για την παραγωγή κάποιου προϊόντος. Το σύνολο των γνώσεων και ικανοτήτων που αποκτά ο άνθρωπος με τη μόρφωση και την εμπειρία λέγεται ανθρώπινο κεφάλαιο.

Έδαφος (ή γη): περιλαμβάνει τη γεωγραφική έκταση, επιφάνεια, υπέδαφος, λίμνες, ποτάμια, θάλασσες καθώς και τις ιδιότητες του εδάφους που είναι χρήσιμες στην παραγωγική διαδικασία.

Κεφάλαιο: περιλαμβάνει όλα τα προϊόντα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία για την παραγωγή άλλων προϊόντων (μηχανήματα, κτίρια, εγκαταστάσεις, εργαλεία).

Το κύριο οικονομικό πρόβλημα

Η καμπύλη παραγωγικών δυνατοτήτων (ΚΠΔ)

Σημείο πάνω στην καμπύλη: εφικτό, με πλήρη και αποδοτική απασχόληση των συντελεστών.

Σημείο κάτω από την καμπύλη: εφικτό, αλλά η οικονομία δε χρησιμοποιεί όλες τις δυνατότητές της — ορισμένοι ή όλοι οι συντελεστές υποαπασχολούνται.

Σημείο έξω από την καμπύλη: ανέφικτο με τους σημερινούς συντελεστές. Γίνεται εφικτό μόνο αν αυξηθούν αρκετά οι συντελεστές ή βελτιωθεί αρκετά η τεχνολογία (ή και τα δύο) — τότε η ΚΠΔ μετατοπίζεται προς τα δεξιά.