Αγαθά, Αγορά & Κοινωνικοί Θεσμοί
Κεφ. 1 · §4–6 · Κατηγορίες αγαθών, έννοια της αγοράς, νοικοκυριό, επιχείρηση, σωματείο, κράτος
Το φως του ήλιου δεν το πληρώνεις — το νερό της βρύσης όμως ναι. Το ίδιο βιβλίο στο δωμάτιό σου είναι καταναλωτικό αγαθό, στη βιβλιοθήκη ενός πανεπιστημίου κεφαλαιουχικό. Στις Πανελλαδικές τέτοιες διακρίσεις πέφτουν σαν Σωστό/Λάθος «παγίδες». Εδώ μαθαίνεις να μην πέφτεις μέσα.
Ελεύθερα και οικονομικά αγαθά
Ορισμένα αγαθά βρίσκονται ελεύθερα στη φύση, όπως το φως και η θερμότητα του ήλιου. Λέγονται ελεύθερα αγαθά και δεν αποτελούν αντικείμενο μελέτης της Οικονομικής Επιστήμης.
Η Οικονομική Επιστήμη μελετάει τα αγαθά που είναι αποτέλεσμα της παραγωγικής προσπάθειας των ανθρώπων. Αυτά ονομάζονται οικονομικά αγαθά ή προϊόντα (επειδή παράγονται με κάποια διαδικασία) ή εμπορεύματα (επειδή γίνονται αντικείμενα αγοράς και πώλησης).
Το κύριο χαρακτηριστικό των οικονομικών αγαθών είναι ότι βρίσκονται σε περιορισμένες ποσότητες σε σχέση με τις ανάγκες που ικανοποιούν.
Κατηγορίες οικονομικών αγαθών
(i) Υλικά και άυλα αγαθά ή υπηρεσίες. Υλικά: τρόφιμα, ρούχα. Άυλα (υπηρεσίες): ένα μουσικό κομμάτι, μια διάλεξη — και διάφορες καταστάσεις ή μορφές ενέργειας, όπως η θερμότητα τον χειμώνα, το φως το βράδυ.
(ii) Διαρκή και καταναλωτά. Διαρκή είναι εκείνα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν πολλές φορές για τον ίδιο σκοπό, χωρίς να μεταβληθεί η φυσική τους υπόσταση (έπιπλα, ρούχα, αυτοκίνητα). Καταναλωτά είναι εκείνα που μόνο μια φορά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον σκοπό που έχουν παραχθεί (τρόφιμα, καυσόξυλα, βενζίνη).
(iii) Κεφαλαιουχικά (ή επενδυτικά) και καταναλωτικά. Κεφαλαιουχικά είναι εκείνα που χρησιμοποιούνται στην παραγωγική διαδικασία από την οποία παράγονται άλλα αγαθά (τρακτέρ, αργαλειός, κτίριο εργοστασίου, δρόμοι, πλοία). Καταναλωτικά είναι εκείνα που χρησιμοποιούνται για την άμεση ικανοποίηση των αναγκών των ανθρώπων, δηλαδή για κατανάλωση.
Ένα αγαθό ανήκει συνήθως σε περισσότερες από μία κατηγορίες (η σοκολάτα: υλικό, καταναλωτό, καταναλωτικό). Και το ίδιο αγαθό μπορεί να αλλάζει κατηγορία ανάλογα με τον σκοπό της χρήσης του: το αυτοκίνητο μιας οικογένειας είναι καταναλωτικό, το ίδιο αυτοκίνητο μιας εταιρείας κεφαλαιουχικό.
Δύο διαφορετικές ερωτήσεις, δύο διαφορετικές διακρίσεις:
- «Πόσες φορές το χρησιμοποιώ;» → διαρκές ή καταναλωτό (φυσική ιδιότητα).
- «Για ποιον σκοπό το χρησιμοποιώ;» → κεφαλαιουχικό ή καταναλωτικό (χρήση).
Καταναλωτό ≠ καταναλωτικό: η βενζίνη του ΙΧ σου είναι και τα δύο, ένα ψυγείο σπιτιού μόνο το δεύτερο.
Μέθοδος: ταξινομώ ένα αγαθό
- Είναι απτό αντικείμενο ή υπηρεσία/κατάσταση; → υλικό / άυλο.
- Αν είναι υλικό: αντέχει πολλές χρήσεις χωρίς να αλλάξει η φυσική του υπόσταση; → διαρκές / καταναλωτό.
- Ποιος το χρησιμοποιεί και για τι; Για να παραχθούν άλλα αγαθά → κεφαλαιουχικό· για άμεση ικανοποίηση ανάγκης → καταναλωτικό.
Λυμένη άσκηση: Να ταξινομήσεις τα αγαθά.
(α) Ένα ψυγείο σε σπίτι. (β) Ένα φωτοτυπικό μηχάνημα σε φωτοτυπείο. (γ) Η βενζίνη για το αυτοκίνητο της οικογένειας. (δ) Ένα ιδιαίτερο μάθημα κιθάρας.
Λύση:
(α) Υλικό, διαρκές, καταναλωτικό (ικανοποιεί άμεσα ανάγκη του νοικοκυριού).
(β) Υλικό, διαρκές, κεφαλαιουχικό — με αυτό παράγονται άλλα αγαθά (φωτοτυπίες). Το ίδιο μηχάνημα σε ένα σπίτι θα ήταν καταναλωτικό.
(γ) Υλικό, καταναλωτό (χρησιμοποιείται μία φορά), καταναλωτικό.
(δ) Άυλο αγαθό (υπηρεσία), καταναλωτικό.
Ένα ψυγείο που χρησιμοποιεί μια οικογένεια στο σπίτι της είναι αγαθό:
Γιατί η θερμότητα του ήλιου δεν αποτελεί αντικείμενο μελέτης της Οικονομικής Επιστήμης;
Η αγορά
Ο χώρος όπου γίνονται αγοραπωλησίες ονομάζεται αγορά. Όμως μια αγοραπωλησία γίνεται και με ένα τηλεφώνημα, στο γραφείο ενός συμβολαιογράφου ή οπουδήποτε αλλού. Γι' αυτό η έννοια της αγοράς δεν περιορίζεται σε ένα γεωγραφικό χώρο, αλλά περιλαμβάνει όλα εκείνα τα μέσα με τα οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί μια αγοραπωλησία και όλους τους σχετικούς χώρους.
Παραδείγματα: η λαϊκή αγορά, η λαχαναγορά της Αθήνας, το Χρηματιστήριο Αθηνών. Συχνά οι αγορές παίρνουν το όνομα του αγαθού: αγορά γης, αγορά τίτλων (ομολόγων και μετοχών), αγορά εργασίας.
Κοινωνικοί θεσμοί: νοικοκυριό και επιχείρηση
Τα άτομα οργανώνονται σε κοινωνικές οντότητες. Σπουδαιότερες: η οικογένεια (ή νοικοκυριό), η επιχείρηση, το εργατικό σωματείο και το κράτος.
Το νοικοκυριό. Μπορεί να είναι ένα άτομο που ζει μόνο του ή μια οικογένεια μαζί με άλλα άτομα. Κύριο χαρακτηριστικό του νοικοκυριού είναι ότι αποτελείται από άτομα που αποφασίζουν από κοινού για τα οικονομικά θέματα. Με δεδομένο εισόδημα παίρνει τρεις αποφάσεις: (α) πόσο θα καταναλώσει και πόσο θα αποταμιεύσει, (β) σε ποια προϊόντα και σε ποιες αναλογίες θα δαπανήσει όσα καταναλώνει, (γ) πότε και για ποιο σκοπό θα χρησιμοποιήσει όσα αποταμιεύει. Οι αποφάσεις επηρεάζονται από το μέγεθος του εισοδήματος, το μέγεθος του νοικοκυριού και την ηλικία των μελών, τη γεωγραφική θέση και το κοινωνικό περιβάλλον. Ξεχωριστή απόφαση είναι ποια μέλη θα δουλεύουν (προσφορά εργασίας). Βασική επιδίωξη: η όσο το δυνατόν πληρέστερη ικανοποίηση των αναγκών του με βάση το δεδομένο εισόδημα.
Η επιχείρηση. Παραγωγικές μονάδες στις οποίες ένα ή περισσότερα άτομα αποφασίζουν: (α) τι προϊόν, (β) σε τι ποσότητα, (γ) με ποια μέθοδο (τεχνολογία), (δ) πού θα εγκατασταθεί, (ε) σε ποια τιμή θα πουλά. Αντικειμενικός σκοπός της επιχείρησης και οδηγός της στη λήψη των διάφορων αποφάσεων είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους, δηλαδή η επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού κέρδους — γιατί όσο μεγαλύτερο το κέρδος, τόσο πιο βέβαιη η επιβίωση και η ανάπτυξή της μακροχρόνια.
Εργατικό σωματείο και κράτος
Τα εργατικά σωματεία είναι οργανώσεις εργαζομένων με αντικειμενικό σκοπό την προώθηση των κοινών συμφερόντων των μελών τους και συγκεκριμένα τη βελτίωση της οικονομικής τους κατάστασης. Η δημιουργία τους συμπίπτει με τη βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία (τέλη 18ου αιώνα): η μετακίνηση του αγροτικού πληθυσμού στις πόλεις δημιούργησε πολυάριθμη τάξη εργατών με μόνη πηγή εισοδήματος την αμοιβή τους. Το αίσθημα ανασφάλειας και το ενδεχόμενο ανεργίας τους οδήγησαν σε ενώσεις. Τα σωματεία είναι το αντιστάθμισμα στην οικονομική δύναμη του εργοδότη. Συνώνυμα: εργατική ένωση, εργατικό συνδικάτο.
Το κράτος είναι η ισχυρότερη συλλογική οντότητα. Παρεμβαίνει στις επιχειρήσεις με φορολογία και διευκολύνσεις, στα νοικοκυριά με φόρους, επιδόματα και αγαθά, και παρέχει «δωρεάν» αγαθά: προστασία, παιδεία, περίθαλψη.
Η λέξη «οικονομία» είναι ελληνική: οίκος + νέμω (διαχειρίζομαι). Τον 4ο αιώνα π.Χ. ο Ξενοφών έγραψε τον διάλογο «Οικονομικός», έναν οδηγό για τη σωστή διαχείριση ενός νοικοκυριού — δηλαδή για τον πρώτο κοινωνικό θεσμό αυτού του μαθήματος.
Ποιο είναι το κύριο χαρακτηριστικό του νοικοκυριού κατά το σχολικό βιβλίο;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Α — Σωστό/Λάθος):
(α) Η αγορά κάθε προϊόντος περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. (β) Αντικειμενικός σκοπός της επιχείρησης είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους. (γ) Το νοικοκυριό ταυτίζεται πάντοτε με την οικογένεια. (δ) Τα εργατικά σωματεία είναι το αντιστάθμισμα στην οικονομική δύναμη του εργοδότη.
Λύση: (α) Λάθος — η αγορά περιλαμβάνει όλα τα μέσα και όλους τους χώρους αγοραπωλησίας. (β) Σωστό — προσοχή, όχι απλώς «κέρδος», αλλά το μεγαλύτερο δυνατό κέρδος. (γ) Λάθος — συνήθως ταυτίζεται, αλλά μπορεί να είναι και ένα άτομο μόνο του. (δ) Σωστό.
Λυμένη άσκηση (οι τρεις αποφάσεις του νοικοκυριού): Μια οικογένεια με μηνιαίο εισόδημα 2.000 € αποφασίζει: ξοδεύει 1.700 € και βάζει στην άκρη 300 €· από τα 1.700 €, 700 € για τρόφιμα, 600 € για ενοίκιο, 400 € για τα υπόλοιπα· τα 300 € θα πάνε σε δύο χρόνια για τα δίδακτρα του μεγάλου παιδιού.
Λύση: Απόφαση (α): κατανάλωση 1.700 € – αποταμίευση 300 €. Απόφαση (β): σε ποια προϊόντα και σε ποιες αναλογίες θα δαπανηθούν τα 1.700 €. Απόφαση (γ): πότε (σε δύο χρόνια) και για ποιον σκοπό (σπουδές) θα χρησιμοποιηθεί η αποταμίευση. Και οι τρεις παίρνονται σε συνδυασμό, όχι χωριστά.
Η αγορά ενός προϊόντος κατά το σχολικό βιβλίο:
Ο ίδιος τύπος φούρνου βρίσκεται (α) σε μια πιτσαρία και (β) στην κουζίνα ενός σπιτιού. Η πίτσα που ψήνεται σε αυτόν τρώγεται αμέσως. Να ταξινομήσεις φούρνο και πίτσα σε κάθε περίπτωση και να εξηγήσεις ποια διάκριση αλλάζει και ποια όχι.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- Φούρνος πιτσαρίας: υλικό, διαρκές, κεφαλαιουχικό (με αυτόν παράγεται άλλο αγαθό, η πίτσα που πουλιέται).
- Φούρνος σπιτιού: υλικό, διαρκές, καταναλωτικό (ικανοποιεί άμεσα ανάγκη του νοικοκυριού).
- Πίτσα: υλικό, καταναλωτό, καταναλωτικό και στις δύο περιπτώσεις.
Δεν αλλάζει η διάκριση διαρκές/καταναλωτό — είναι φυσική ιδιότητα. Αλλάζει η διάκριση κεφαλαιουχικό/καταναλωτικό — εξαρτάται από τον σκοπό της χρήσης.
- Καταναλωτό ≠ καταναλωτικό. Το πρώτο αφορά πόσες φορές χρησιμοποιείται, το δεύτερο τον σκοπό.
- Γράφεις «σκοπός της επιχείρησης είναι το κέρδος». Στις Πανελλαδικές θέλει «η μεγιστοποίηση του κέρδους, δηλαδή η επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού κέρδους».
- Θεωρείς τα ελεύθερα αγαθά αντικείμενο της Οικονομικής Επιστήμης. Δεν είναι.
- Ορίζεις την αγορά ως «τόπο». Είναι όλα τα μέσα και όλοι οι χώροι αγοραπωλησίας.
- Οικονομικά αγαθά (προϊόντα, εμπορεύματα): αποτέλεσμα παραγωγής, σε περιορισμένες ποσότητες σε σχέση με τις ανάγκες.
- Διακρίσεις: υλικά/άυλα, διαρκή/καταναλωτά, κεφαλαιουχικά/καταναλωτικά — η τελευταία εξαρτάται από τη χρήση.
- Αγορά: όλα τα μέσα και οι χώροι αγοραπωλησίας, όχι μόνο ένας γεωγραφικός τόπος.
- Νοικοκυριό: αποφασίζουν από κοινού· τρεις αποφάσεις για το εισόδημα.
- Επιχείρηση: μεγιστοποίηση του κέρδους. Σωματείο: βελτίωση της οικονομικής κατάστασης των μελών. Κράτος: η ισχυρότερη συλλογική οντότητα.