Κρατικός Προϋπολογισμός
Κεφ. 10 · §4 · Ορισμός, κατάρτιση και ψήφιση, ισοσκελισμένος, πλεονασματικός, ελλειμματικός προϋπολογισμός και οικονομική πολιτική
Κάθε Δεκέμβριο η Βουλή συζητά και ψηφίζει τον προϋπολογισμό της επόμενης χρονιάς: πόσα θα πάνε σε σχολεία, νοσοκομεία, δρόμους — και από πού θα έρθουν τα χρήματα. Και μια κοινή πεποίθηση λέει ότι «το κράτος πρέπει να ξοδεύει όσα εισπράττει». Το βιβλίο λέει ότι αυτή η άποψη είναι εσφαλμένη. Δες γιατί.
Ορισμός και ρόλος
Ο Κρατικός Προϋπολογισμός είναι ένας λογαριασμός που περιέχει όλες τις δαπάνες που προβλέπεται να γίνουν από το Κράτος μέσα σε ένα έτος και όλα τα έσοδα που προβλέπεται να εισπράξει το Κράτος κατά το ίδιο έτος.
Δείχνει με μεγάλη λεπτομέρεια πώς κατανέμονται οι δημόσιες δαπάνες στους τομείς της οικονομίας και από ποιες πηγές εισρέουν τα έσοδα. Επειδή η κατανομή των δαπανών και η επιβολή φόρων δείχνουν την οικονομική πολιτική της Κυβέρνησης, ο κρατικός προϋπολογισμός είναι μια περιεκτική και σύντομη έκφραση της ασκούμενης οικονομικής πολιτικής.
Διαδικασία: συντάσσεται από το Υπουργείο των Οικονομικών με βάση την κυβερνητική πολιτική και τους στόχους της κυβέρνησης → κατατίθεται στη Βουλή για να ψηφιστεί → μετά την ψήφισή του οι αρμόδιοι φορείς (υπουργεία κ.λπ.) τον υλοποιούν.
Ισοσκελισμένος, πλεονασματικός ή ελλειμματικός;
Υπάρχει μια γενική, αλλά εσφαλμένη εντύπωση ότι ο προϋπολογισμός πρέπει να είναι ισοσκελισμένος (έσοδα = δαπάνες σε κάθε περίοδο). Καμία οικονομική λογική δεν υπαγορεύει εξίσωση δαπανών και εσόδων. Ο προϋπολογισμός μπορεί να είναι:
- Πλεονασματικός: τα έσοδα υπερβαίνουν τις δαπάνες.
- Ελλειμματικός: οι δαπάνες υπερβαίνουν τα έσοδα.
- Ισοσκελισμένος: έσοδα ίσα με δαπάνες.
Η κατάσταση του προϋπολογισμού εξαρτάται από τη γενική οικονομική συγκυρία και την οικονομική πολιτική:
- Σε ύφεση με αυξημένη ανεργία, ο προϋπολογισμός πρέπει να είναι ελλειμματικός: η διαρροή δαπάνης που γίνεται με την επιβολή φόρων (και τείνει να μειώσει το εθνικό εισόδημα) πρέπει να αντισταθμιστεί με μεγαλύτερη δαπάνη του κράτους (π.χ. για επενδύσεις), ώστε το εισόδημα να αυξηθεί και να αποφευχθεί, όσο γίνεται, η ύφεση.
- Σε περιόδους μεγάλης απασχόλησης και αυξανόμενων τιμών, ο προϋπολογισμός πρέπει να είναι πλεονασματικός, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις. Επειδή η μείωση κάποιων δαπανών (παιδεία, εθνική άμυνα) είναι δύσκολη, η πλεονασματικότητα πρέπει συχνά να προέλθει από αύξηση των εσόδων.
Ο προϋπολογισμός δουλεύει «κόντρα στον κύκλο»: όταν η οικονομία «κρυώνει» (ύφεση), το κράτος τη «ζεσταίνει» με έλλειμμα· όταν «ζεσταίνεται» (πληθωρισμός), τη «δροσίζει» με πλεόνασμα.
Μέθοδος: ερωτήσεις προϋπολογισμού
- Υπολόγισε έσοδα − δαπάνες → πλεόνασμα, έλλειμμα ή ισοσκελισμός.
- Εντόπισε τη συγκυρία: ύφεση/ανεργία ή μεγάλη απασχόληση/αυξανόμενες τιμές;
- Σύνδεσε: ύφεση → ελλειμματικός (περισσότερες δαπάνες)· πληθωριστικές τάσεις → πλεονασματικός (συχνά με αύξηση εσόδων).
- Αιτιολόγησε με τη λογική του βιβλίου: αντιστάθμιση της διαρροής δαπάνης από τους φόρους ή μείωση των πληθωριστικών τάσεων.
Λυμένη άσκηση: Ο προϋπολογισμός μιας χώρας προβλέπει έσοδα 58 δισ. € (φόροι 52, λοιπά 6) και δαπάνες 61 δισ. € (μισθοί και συντάξεις 30, δημόσιες επενδύσεις 9, λοιπές 22). (α) Τι είδους προϋπολογισμός είναι; (β) Ποια πολιτική θα ήταν συνεπής με αυτόν;
Λύση:
(α) δισ. €: ελλειμματικός, με έλλειμμα 3 δισ. €.
(β) Κατά το βιβλίο, ελλειμματικός προϋπολογισμός ενδείκνυται σε ύφεση με αυξημένη ανεργία: οι επιπλέον δαπάνες (π.χ. οι 9 δισ. € δημόσιων επενδύσεων) αντισταθμίζουν τη διαρροή δαπάνης από τους φόρους και στηρίζουν το εισόδημα.
Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο, ο κρατικός προϋπολογισμός:
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Β): Να εξηγήσετε από τι εξαρτάται η κατάσταση του κρατικού προϋπολογισμού.
Ενδεικτική απάντηση: Εξαρτάται από τη γενική οικονομική συγκυρία και από την οικονομική πολιτική που θέλει να εφαρμόσει η κυβέρνηση. Σε ύφεση με αυξημένη ανεργία πρέπει να είναι ελλειμματικός, γιατί η διαρροή δαπάνης μέσω των φόρων, που τείνει να μειώσει το εθνικό εισόδημα, πρέπει να αντισταθμιστεί με μεγαλύτερες δημόσιες δαπάνες (π.χ. επενδύσεις), ώστε να αυξηθεί το εισόδημα και να αποφευχθεί η ύφεση. Σε περιόδους μεγάλης απασχόλησης και αυξανόμενων τιμών πρέπει να είναι πλεονασματικός, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις· επειδή ορισμένες δαπάνες (παιδεία, άμυνα) μειώνονται δύσκολα, το πλεόνασμα πρέπει να προέλθει από αύξηση των εσόδων.
Σε περίοδο μεγάλης απασχόλησης και αυξανόμενων τιμών, ο κρατικός προϋπολογισμός κατά το βιβλίο πρέπει να είναι:
Λυμένη άσκηση (πολιτική πλεονάσματος): Σε μια οικονομία με υψηλή απασχόληση και πληθωρισμό, ο προϋπολογισμός έχει έσοδα 50 και δαπάνες 50 δισ. €. Η κυβέρνηση θέλει πλεόνασμα 2 δισ. €, αλλά δεν μπορεί να περικόψει δαπάνες για παιδεία και άμυνα, που αποτελούν τα 30 δισ. € των δαπανών. Οι υπόλοιπες δαπάνες μπορούν να μειωθούν το πολύ κατά 0,5 δισ. €. Πόσο πρέπει να αυξηθούν τα έσοδα;
Λύση: Με μείωση δαπανών κατά 0,5 δισ. € οι δαπάνες γίνονται 49,5. Για πλεόνασμα 2 δισ. € χρειάζονται έσοδα δισ. €, δηλαδή αύξηση εσόδων κατά 1,5 δισ. € (3%). Επιβεβαιώνεται η παρατήρηση του βιβλίου: όταν οι δαπάνες μειώνονται δύσκολα, το πλεόνασμα προέρχεται κυρίως από αύξηση εσόδων.
Ποιος συντάσσει τον κρατικό προϋπολογισμό;
Το ελληνικό Σύνταγμα (άρθρο 79) ορίζει ότι η Βουλή ψηφίζει κάθε χρόνο τον προϋπολογισμό του Κράτους. Χωρίς ψηφισμένο προϋπολογισμό το Κράτος δεν έχει νόμιμη εξουσιοδότηση για τις δαπάνες του — γι' αυτό η συζήτηση του προϋπολογισμού είναι από τις σημαντικότερες κάθε κοινοβουλευτικής χρονιάς.
Μια οικονομία περνά από τέσσερις διαδοχικές φάσεις: (1) βαθιά ύφεση με μεγάλη ανεργία, (2) άνοδος, (3) κρίση — πλήρης σχεδόν απασχόληση, στενότητες και γενικευμένη άνοδος τιμών, (4) κάθοδος. Πρότεινε για τις φάσεις (1) και (3) το είδος του προϋπολογισμού, με αιτιολόγηση από το βιβλίο, και εξήγησε γιατί ένας «πάντα ισοσκελισμένος» κανόνας θα ήταν προβληματικός.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Στη φάση (1) ελλειμματικός: οι δημόσιες δαπάνες (π.χ. επενδύσεις) αντισταθμίζουν τη διαρροή δαπάνης από τους φόρους και στηρίζουν το εισόδημα. Στη φάση (3) — την κρίση, δηλαδή την κορυφή του κύκλου — πλεονασματικός, για να μειωθούν οι πληθωριστικές τάσεις. Ένας κανόνας «πάντα ισοσκελισμένος» στερεί από το κράτος αυτό το εργαλείο: στην ύφεση θα το ανάγκαζε να κόβει δαπάνες ακριβώς όταν χρειάζεται στήριξη, στην κρίση να ξοδεύει όσα εισπράττει ενώ οι τιμές ανεβαίνουν.
- Γράφεις ότι ο προϋπολογισμός «πρέπει να είναι ισοσκελισμένος». Το βιβλίο το χαρακτηρίζει εσφαλμένη άποψη.
- Ανταλλάσσεις τις πολιτικές: ύφεση → έλλειμμα, πληθωριστικές τάσεις → πλεόνασμα.
- Λες ότι ο προϋπολογισμός καταγράφει τα πραγματοποιημένα έσοδα και δαπάνες. Περιέχει αυτά που προβλέπεται να γίνουν μέσα στο έτος.
- Ξεχνάς τη διαδικασία: σύνταξη από το Υπουργείο Οικονομικών, ψήφιση από τη Βουλή, υλοποίηση από τους αρμόδιους φορείς.
- Κρατικός προϋπολογισμός: λογαριασμός με όλες τις προβλεπόμενες δαπάνες και όλα τα προβλεπόμενα έσοδα του Κράτους για ένα έτος — σύντομη έκφραση της οικονομικής πολιτικής.
- Συντάσσεται από το Υπουργείο Οικονομικών, ψηφίζεται από τη Βουλή, υλοποιείται από τους αρμόδιους φορείς.
- Μπορεί να είναι πλεονασματικός, ελλειμματικός ή ισοσκελισμένος — η υποχρέωση ισοσκελισμού είναι εσφαλμένη άποψη.
- Ύφεση/ανεργία → ελλειμματικός· μεγάλη απασχόληση/αυξανόμενες τιμές → πλεονασματικός (συχνά με αύξηση εσόδων).