Οικονομική Ζωή & Ανάγκες

Το αντικείμενο της Πολιτικής Οικονομίας

Αντικείμενο της Πολιτικής Οικονομίας (ή της Οικονομικής Επιστήμης) είναι η μελέτη των οικονομικών προβλημάτων που δημιουργούνται μέσα σε μια κοινωνία. Τα προβλήματα αυτά είναι πολλά, αλλά κατατάσσονται σε τέσσερις κατηγορίες, που διατυπώνονται ως ερωτήματα:

1. Ποια προϊόντα παράγονται σε μια κοινωνία και σε τι ποσότητες (σε μια ορισμένη χρονική περίοδο, π.χ. ένα έτος);
2. Με ποιον τρόπο παράγονται αυτά τα προϊόντα;
3. Πώς γίνεται η διανομή των προϊόντων στα μέλη της κοινωνίας;
4. Πώς μπορεί να αυξηθεί η ποσότητα των παραγόμενων προϊόντων, πώς δηλαδή αναπτύσσεται η οικονομία;

Η οικονομία του Ροβινσώνα Κρούσου

Ο Κρούσος, ήρωας του ομώνυμου έργου του Daniel Defoe (1660–1731), ναυαγεί σε ένα έρημο νησί. Η οικονομία του ενός ατόμου είναι το πιο απλό «εργαστήριο» για τα τέσσερα ερωτήματα:

• Τι και πόσο; Θα μαζέψει καρπούς, θα ψαρέψει ή θα κυνηγήσει; Θα φτιάξει καλύβα ή θα βρει σπηλιά;
• Πώς; Ποια υλικά θα χρησιμοποιήσει για την καλύβα και πώς θα τα συνδυάσει — δηλαδή ποια τεχνολογία της παραγωγικής διαδικασίας.
• Διανομή; Το ερώτημα δεν έχει έννοια: ό,τι παράγει ο Κρούσος ανήκει σε αυτόν, γιατί δεν υπάρχει άλλο άτομο. Αν ερχόταν δεύτερο άτομο και συμμετείχε στην παραγωγή, θα προέκυπτε πρόβλημα διανομής.
• Ανάπτυξη; Φτιάχνοντας δίχτυ, παγίδες ή σκάλες, ο Κρούσος δημιουργεί κεφάλαιο και τεχνολογία και αναπτύσσει την οικονομία του.

Το στοιχείο που κάνει την οικονομία του Κρούσου εξαιρετικά απλή: όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται από το ίδιο άτομο. Στις σύγχρονες οικονομίες εκατομμύρια άτομα αποφασίζουν ταυτόχρονα αλλά χωριστά, και το αποτέλεσμα προκύπτει μέσα από τον μηχανισμό της αγοράς.

Οι ανάγκες

Η ζήτηση των αγαθών είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας των ανθρώπων να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους. Την οικονομία ενδιαφέρουν οι οικονομικές ανάγκες, εκείνες δηλαδή που για την ικανοποίησή τους χρησιμοποιούνται οικονομικά αγαθά.

Ιδιότητες των αναγκών

α) Εξέλιξη. Ο όρος αναφέρεται στη διαφοροποίηση των αγαθών που χρησιμοποιούνται για την ικανοποίηση της ίδιας ανάγκης. Η θέρμανση: φωτιά, σόμπα ξύλου, σόμπα υγραερίου ή ρεύματος, καλοριφέρ, κλιματιστικό.

β) Πολλαπλασιασμός. Σημαίνει δημιουργία νέων αναγκών (π.χ. η ανάγκη για τηλεόραση δεν υπήρχε για τον Έλληνα καταναλωτή πριν το 1965). Βασικοί λόγοι που συντελούν στον πολλαπλασιασμό και την εξέλιξη των αναγκών:

1. Η τεχνολογία — νέα προϊόντα που καλύπτουν καλύτερα παλιές ανάγκες ή δημιουργούν νέες (ηλεκτρονικός υπολογιστής).
2. Η μίμηση — η έμφυτη τάση να μιμούμαστε τους άλλους (το χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι μίμηση εθίμου άλλης χώρας).
3. Η συνήθεια — «το συνήθισα και μου έγινε ανάγκη».
4. Η διαφήμιση — επιδρά ψυχολογικά και δημιουργεί ανάγκες που διαφορετικά δε θα υπήρχαν, οδηγώντας συχνά σε «υπερκατανάλωση».

γ) Ο κορεσμός

Οι ανάγκες ως σύνολο είναι απεριόριστες ή ακόρεστες, αλλά κάθε μία ανάγκη ξεχωριστά υπόκειται σε προσωρινό κορεσμό. Σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, όσο αυξάνεται η ποσότητα ενός αγαθού που ικανοποιεί μια ανάγκη, τόσο μειώνεται η ένταση της ανάγκης, ώσπου επέρχεται πλήρης ικανοποίηση — κορεσμός. Ο κορεσμός είναι προσωρινός (ο διψασμένος ξαναδιψά).

Η ταχύτητα με την οποία επέρχεται ο κορεσμός είναι θέμα υποκειμενικό: διαφέρει από άτομο σε άτομο.

Μέθοδος: αναγνωρίζω την ιδιότητα της ανάγκης σε ένα παράδειγμα

1. Η ίδια ανάγκη καλύπτεται με διαφορετικό αγαθό; → εξέλιξη.
2. Εμφανίζεται ανάγκη που πριν δεν υπήρχε; → πολλαπλασιασμός — και ψάχνεις τον λόγο: τεχνολογία, μίμηση, συνήθεια ή διαφήμιση.
3. Η ένταση της ανάγκης πέφτει όσο καταναλώνεις περισσότερο από το ίδιο αγαθό; → κορεσμός (προσωρινός, υποκειμενικός).