↔️

Προσδιοριστικοί Παράγοντες & Μετατοπίσεις της Ζήτησης

Κεφ. 2 · §6–7 · Προτιμήσεις, εισόδημα, υποκατάστατα, συμπληρωματικά, προσδοκίες, αριθμός καταναλωτών

Γιατί με νοιάζει;

Τον Αύγουστο αγοράζεις πολύ περισσότερο παγωτό — ενώ η τιμή του δεν έπεσε καθόλου. Αυτό δεν είναι ο νόμος της ζήτησης: μετακινήθηκε ολόκληρη η καμπύλη. Η διάκριση «ζητούμενη ποσότητα» ή «ζήτηση» είναι το νούμερο ένα σημείο όπου χάνονται μονάδες στις Πανελλαδικές.

Μεταβολή της ζήτησης

Όταν μεταβάλλεται η τιμή του αγαθού (με όλα τα άλλα σταθερά), μεταβάλλεται η ζητούμενη ποσότητα. Όταν όμως μεταβάλλεται ένας άλλος παράγοντας, π.χ. το εισόδημα, τότε μεταβάλλεται η ζήτηση: αλλάζει η συνάρτηση ζήτησης και μετατοπίζεται ολόκληρη η καμπύλη. Αύξηση της ζήτησης → μετατόπιση δεξιά· μείωση → μετατόπιση αριστερά.

Οι βασικότεροι προσδιοριστικοί παράγοντες της ζήτησης

α) Οι προτιμήσεις των καταναλωτών. Αλλάζουν με τα έθιμα, τον καιρό, το κοινωνικό περιβάλλον. Ευνοϊκή μεταβολή → αύξηση της ζήτησης (παγωτά το καλοκαίρι).

β) Το εισόδημα των καταναλωτών. Για τα κανονικά αγαθά (τα περισσότερα) η ζήτηση αυξάνεται όταν αυξάνεται το εισόδημα και μειώνεται όταν μειώνεται. Για τα κατώτερα αγαθά ή «αγαθά του φτωχού» (μαργαρίνη, κατεψυγμένα ψάρια, ψωμί διατίμησης) οι μεταβολές του εισοδήματος επιδρούν αντίστροφα.

γ) Οι τιμές των άλλων αγαθών.

Υποκατάστατα είναι δύο (ή περισσότερα) αγαθά, όταν το ένα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αντί του άλλου για να ικανοποιήσει την ίδια ανάγκη (βούτυρο – μαργαρίνη). Η ζήτηση ενός αγαθού μεταβάλλεται προς την ίδια κατεύθυνση με τη μεταβολή της τιμής του υποκατάστατου.
Συμπληρωματικά είναι δύο (ή περισσότερα) αγαθά, όταν η κατανάλωση του ενός απαιτεί και την κατανάλωση του άλλου για την ικανοποίηση μιας ανάγκης (καφές – ζάχαρη). Η ζήτηση ενός αγαθού μεταβάλλεται προς την αντίθετη κατεύθυνση με τη μεταβολή της τιμής του συμπληρωματικού (ceteris paribus).

δ) Οι προσδοκίες και οι προβλέψεις για τη μελλοντική εξέλιξη (i) των τιμών και (ii) του εισοδήματος. Αναμενόμενη αύξηση τιμής → αγοράζουν περισσότερο τώρα· αναμενόμενες εκπτώσεις → αναβάλλουν αγορές· αναμενόμενη αύξηση εισοδήματος → αυξάνουν τη ζήτηση «σήμερα».

ε) Ο αριθμός των καταναλωτών. Περισσότεροι καταναλωτές → μεγαλύτερη ζήτηση (νησιά το καλοκαίρι).

Σημείωση: οι τέσσερις πρώτοι παράγοντες αφορούν και την ατομική και την αγοραία καμπύλη ζήτησης· ο αριθμός των καταναλωτών αφορά μόνο την αγοραία.

Κόλπο μνήμης

«ΥΙ – ΣΑ»: Υποκατάστατα → Ίδια κατεύθυνση, Συμπληρωματικά → Αντίθετη κατεύθυνση. Ακρίβυνε ο καφές; Η ζάχαρη (συμπλήρωμα) πέφτει, το τσάι (υποκατάστατο) ανεβαίνει.

Γρήγορος έλεγχος

Αυξάνεται η τιμή του καφέ (ceteris paribus). Τι συμβαίνει στην αγορά της ζάχαρης;

Γρήγορος έλεγχος

Αυξάνεται το εισόδημα των καταναλωτών. Για ένα κατώτερο αγαθό:

Μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα ή στη ζήτηση;

α) Μεταβολή μόνο στη ζητούμενη ποσότητα: αλλάζει μόνο η τιμή του αγαθού, οι άλλοι παράγοντες σταθεροί → κίνηση πάνω στην ίδια καμπύλη (από το σημείο Α στο Β), χωρίς να αλλάζει η συνάρτηση.

β) Μεταβολή μόνο στη ζήτηση: η τιμή μένει σταθερή και αλλάζει ένας προσδιοριστικός παράγοντας → μετατόπιση ολόκληρης της καμπύλης, αλλαγή της συνάρτησης· στην ίδια τιμή αντιστοιχεί άλλη ποσότητα.

γ) Ταυτόχρονη μεταβολή: π.χ. για κανονικό αγαθό αυξάνονται και η τιμή και το εισόδημα. Η τιμή τείνει να μειώσει τη ζητούμενη ποσότητα, το εισόδημα να αυξήσει τη ζήτηση. Το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται από το σχετικό μέγεθος των μεταβολών.

Μέθοδος: κίνηση ή μετατόπιση;

Ρώτα: ποιος παράγοντας άλλαξε;
Αν άλλαξε η τιμή του ίδιου του αγαθού → κίνηση πάνω στην καμπύλη (μεταβολή της ζητούμενης ποσότητας).
Αν άλλαξε οτιδήποτε άλλο → μετατόπιση της καμπύλης (μεταβολή της ζήτησης).
Κατεύθυνση: εισόδημα (κανονικό/κατώτερο), τιμή άλλου αγαθού (ΥΙ – ΣΑ), προσδοκίες, προτιμήσεις, αριθμός καταναλωτών.

Λυμένη άσκηση: Τι συμβαίνει στην αγορά του χοιρινού;

(α) Αυξάνεται η τιμή του χοιρινού. (β) Αυξάνεται η τιμή του μοσχαριού. (γ) Οι καταναλωτές προβλέπουν ότι του χρόνου το χοιρινό θα ακριβύνει. (δ) Ο πληθυσμός της πόλης αυξάνεται. (ε) Μειώνεται το εισόδημα (το χοιρινό είναι κανονικό αγαθό). (στ) Μια έρευνα προκαλεί δυσπιστία για το χοιρινό.

Λύση: (α) Μείωση της ζητούμενης ποσότητας, κίνηση πάνω στην καμπύλη. (β) Υποκατάστατο ακρίβυνε → αύξηση της ζήτησης, δεξιά. (γ) Προσδοκία ανόδου τιμής → αύξηση της ζήτησης σήμερα. (δ) Περισσότεροι καταναλωτές → αύξηση της αγοραίας ζήτησης. (ε) Κανονικό αγαθό → μείωση της ζήτησης, αριστερά. (στ) Δυσμενής αλλαγή προτιμήσεων → μείωση της ζήτησης.

Λυμένη άσκηση (μετατόπιση με αριθμούς): Η ζήτηση ενός κανονικού αγαθού είναι $Q_D = 200 - 4P$ . Αυξάνεται το εισόδημα.

(α) Αν η ζήτηση αυξηθεί κατά 40 μονάδες σε κάθε τιμή, ποια είναι η νέα συνάρτηση; (β) Αν αντί γι' αυτό η ζήτηση αυξηθεί κατά 20% σε κάθε τιμή; (γ) Ποια η ζητούμενη ποσότητα στην τιμή 25 σε κάθε περίπτωση;

Λύση:

(α) $Q_D' = 240 - 4P$ (παράλληλη μετατόπιση).

(β) $Q_D'' = 1{,}2(200 - 4P) = 240 - 4{,}8P$ .

(γ) Αρχικά $200 - 100 = 100$ . Με (α): $240 - 100 = 140$ . Με (β): $240 - 120 = 120$ — δηλαδή $100 \cdot 1{,}2$ , όπως περιμέναμε.

Θέμα τύπου Πανελλαδικών (ταυτόχρονη μεταβολή): Για ένα κανονικό αγαθό $Q_D = 300 - 5P$ και η τιμή είναι 20. Η τιμή αυξάνεται σε 24 και ταυτόχρονα αυξάνεται το εισόδημα, με αποτέλεσμα η ζήτηση να αυξηθεί κατά 30 μονάδες σε κάθε τιμή. Να βρεθεί η τελική ζητούμενη ποσότητα και να αναλυθεί η μεταβολή.

Λύση:

Αρχικά: $Q = 300 - 100 = 200$ .
Μόνο η τιμή (κίνηση πάνω στην αρχική καμπύλη): $Q = 300 - 120 = 180$ , δηλαδή $-20$ .
Μόνο το εισόδημα στη νέα τιμή (μετατόπιση): $Q_D' = 330 - 5P$ , άρα $Q = 330 - 120 = 210$ , δηλαδή $+30$ .

Τελικά $210 > 200$ : επικράτησε η αύξηση της ζήτησης, γιατί ήταν μεγαλύτερη από τη μείωση της ζητούμενης ποσότητας.

Γρήγορος έλεγχος

Ποια από τις παρακάτω μεταβολές προκαλεί κίνηση πάνω στην ίδια καμπύλη ζήτησης ενός αγαθού;

Ήξερες ότι;

Ο Alfred Marshall, που καθιέρωσε τη μέθοδο «ceteris paribus», έγραφε ότι ο οικονομολόγος «κλείνει» προσωρινά όλους τους άλλους παράγοντες σε ένα μαντρί που ονόμαζε «Ceteris Paribus», για να μελετήσει έναν παράγοντα τη φορά. Όταν ανοίγει η πόρτα του μαντριού — αλλάζει το εισόδημα, οι προτιμήσεις — η καμπύλη μετακινείται.

Πρόκληση

Για ένα αγαθό Κ ξέρεις ότι: (1) όταν αυξάνεται το εισόδημα, η ζήτησή του μειώνεται· (2) όταν ακριβαίνει το αγαθό Λ, η ζήτηση του Κ αυξάνεται. (α) Τι είδους αγαθό είναι το Κ; (β) Τι σχέση έχει με το Λ; (γ) Αν αυξηθούν ταυτόχρονα το εισόδημα και η τιμή του Λ, μπορείς να προβλέψεις τι θα γίνει με τη ζήτηση του Κ;

Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση

(α) Κατώτερο αγαθό (αντίστροφη σχέση με το εισόδημα).

(β) Υποκατάστατα (η ζήτηση του Κ κινείται προς την ίδια κατεύθυνση με την τιμή του Λ).

(γ) Όχι με βεβαιότητα: το εισόδημα μετατοπίζει τη ζήτηση του Κ αριστερά, η ακρίβεια του Λ δεξιά. Το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται από το σχετικό μέγεθος των δύο επιδράσεων.

Συνηθισμένα λάθη

Γράφεις «αυξήθηκε η ζήτηση» όταν απλώς έπεσε η τιμή. Σωστά: αυξήθηκε η ζητούμενη ποσότητα.
Εφαρμόζεις τον κανόνα των κανονικών αγαθών σε κατώτερα αγαθά.
Μπερδεύεις κατευθύνσεις υποκατάστατων και συμπληρωματικών (ΥΙ – ΣΑ).
Λες ότι ο αριθμός των καταναλωτών μετατοπίζει την ατομική καμπύλη. Αφορά μόνο την αγοραία.

Σύνοψη — τι κρατάμε

Τιμή του αγαθού → ζητούμενη ποσότητα (κίνηση πάνω στην καμπύλη). Κάθε άλλος παράγοντας → ζήτηση (μετατόπιση).
Παράγοντες: προτιμήσεις, εισόδημα (κανονικά/κατώτερα), τιμές άλλων αγαθών (υποκατάστατα ίδια κατεύθυνση, συμπληρωματικά αντίθετη), προσδοκίες, αριθμός καταναλωτών.
Ο αριθμός των καταναλωτών αφορά μόνο την αγοραία καμπύλη.
Ταυτόχρονες μεταβολές: το αποτέλεσμα εξαρτάται από το σχετικό μέγεθος.

Μεταβολή της ζήτησης

Οι βασικότεροι προσδιοριστικοί παράγοντες της ζήτησης

γ) Οι τιμές των άλλων αγαθών.

Υποκατάστατα είναι δύο (ή περισσότερα) αγαθά, όταν το ένα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αντί του άλλου για να ικανοποιήσει την ίδια ανάγκη (βούτυρο – μαργαρίνη). Η ζήτηση ενός αγαθού μεταβάλλεται προς την ίδια κατεύθυνση με τη μεταβολή της τιμής του υποκατάστατου.

Συμπληρωματικά είναι δύο (ή περισσότερα) αγαθά, όταν η κατανάλωση του ενός απαιτεί και την κατανάλωση του άλλου για την ικανοποίηση μιας ανάγκης (καφές – ζάχαρη). Η ζήτηση ενός αγαθού μεταβάλλεται προς την αντίθετη κατεύθυνση με τη μεταβολή της τιμής του συμπληρωματικού (ceteris paribus).

ε) Ο αριθμός των καταναλωτών. Περισσότεροι καταναλωτές → μεγαλύτερη ζήτηση (νησιά το καλοκαίρι).

Μεταβολή στη ζητούμενη ποσότητα ή στη ζήτηση;