Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν & Προστιθέμενη Αξία
Κεφ. 7 · §1–3 · Μικροοικονομία και μακροοικονομία, σφάλμα σύνθεσης, ορισμός του ΑΕΠ, τελικά και ενδιάμεσα αγαθά, προστιθέμενη αξία
«Η οικονομία μεγάλωσε 2%», λένε οι ειδήσεις. Μεγάλωσε τι; Πώς προσθέτεις πορτοκάλια, ασπιρίνες, λάπτοπ και κουρέματα σε έναν αριθμό; Και γιατί το αλεύρι του φούρναρη δεν μετράει, ενώ το αλεύρι της γιαγιάς σου μετράει; Καλώς ήρθες στη μακροοικονομία.
Μικροοικονομική και μακροοικονομική θεωρία
Η θεωρία της ζήτησης και της προσφοράς εξετάζει τη συμπεριφορά του αντιπροσωπευτικού καταναλωτή και παραγωγού, για να προσδιοριστεί η τιμή ενός αγαθού: ανήκει στη μικροοικονομική θεωρία (ή θεωρία των τιμών). Η μακροοικονομία εξετάζει τα οικονομικά προβλήματα ως ένα σύνολο αλληλοεξαρτώμενων μεγεθών: συνολική παραγωγή, συνολικό εισόδημα, συνολική κατανάλωση. Λέγεται και θεωρία του Εθνικού Εισοδήματος και της Απασχόλησης.
Η διαφορά στη μέθοδο: η μακροοικονομία εξετάζει τη συμπεριφορά της συνολικής οικονομίας, ενώ η μικροοικονομία εξετάζει τη συμπεριφορά του οικονομούντος ατόμου.
Ο σπουδαιότερος λόγος για τη διάκριση είναι το σφάλμα σύνθεσης: συμβαίνει όταν δεχόμαστε ότι εκείνο το οποίο ισχύει για τα άτομα ισχύει αναγκαστικά και για το σύνολο της οικονομίας — είναι σφάλμα λογικής. Παράδειγμα: αν μια επιχείρηση μειώσει τους μισθούς, μπορεί να αυξήσει το κέρδος της. Αν όμως μειωθούν οι μισθοί σε όλη την οικονομία, μειώνεται η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, η συνολική ζήτηση, οι τιμές — και τελικά τα κέρδη.
Το σφάλμα σύνθεσης διαπράττεται όταν:
Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν
Για να προσθέσουμε ανομοιογενή αγαθά, τα αποτιμούμε σε χρηματικές μονάδες: ποσότητα × τιμή = αξία. Το άθροισμα των αξιών δίνει τη συνολική αξία για την οικονομία.
Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (Α.Ε.Π.) είναι η συνολική αξία σε χρηματικές μονάδες των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια χώρα σ' ένα συγκεκριμένο έτος.
Ο όρος «εγχώριο» σημαίνει ότι η παραγωγή γίνεται μέσα στην επικράτεια της χώρας, ασχέτως αν ο παραγωγός είναι μόνιμος κάτοικος άλλης χώρας: ένα εργοστάσιο Ιταλών στην Ελλάδα ανήκει στο ελληνικό ΑΕΠ.
Τελικά, ενδιάμεσα αγαθά και προστιθέμενη αξία
Τελικά είναι τα αγαθά που αγοράζονται για τελική χρήση και όχι παραπέρα μετασχηματισμό. Ενδιάμεσα είναι αυτά που αγοράζονται για περαιτέρω επεξεργασία. Το Α.Ε.Π. περιλαμβάνει μόνο την αξία των τελικών προϊόντων και υπηρεσιών, για να μην υπολογίζουμε δύο ή περισσότερες φορές την αξία ενός αγαθού. Το μοτέρ που πουλιέται στη βιομηχανία ψυγείων είναι ενδιάμεσο· το αλεύρι του φούρναρη ενδιάμεσο, αλλά το αλεύρι που αγοράζει ένα νοικοκυριό τελικό.
Άλλος τρόπος αποφυγής λαθών είναι η μέθοδος της προστιθέμενης αξίας: σε κάθε στάδιο παραγωγής μετράμε μόνο την αξία που προστίθεται (αξία πώλησης μείον αξία αγοράς από το προηγούμενο στάδιο). Το άθροισμα των προστιθέμενων αξιών όλων των σταδίων είναι ίσο με την αξία του τελικού προϊόντος. Άρα το Α.Ε.Π. είναι η συνολική προστιθέμενη αξία της παραγωγής όλων των οικονομικών–παραγωγικών μονάδων της οικονομίας.
Ρώτα για κάθε αγαθό: «θα ξαναπουληθεί μεταποιημένο;» Αν ναι → ενδιάμεσο, δεν μετράει χωριστά. Αν όχι → τελικό, μετράει. Και στην προστιθέμενη αξία σκέψου «τι έβαλε από τη δική του τσέπη» κάθε στάδιο.
Μέθοδος: υπολογισμός με την προστιθέμενη αξία
- Γράψε με τη σειρά τα στάδια και την αξία πώλησης κάθε σταδίου.
- Προστιθέμενη αξία σταδίου = αξία πώλησης του σταδίου − αξία πώλησης του προηγούμενου σταδίου (το πρώτο στάδιο: όλη η αξία του).
- Άθροισμα προστιθέμενων αξιών = αξία του τελικού προϊόντος = συμμετοχή στο ΑΕΠ.
- Το άθροισμα όλων των αξιών πώλησης δε μπαίνει στο ΑΕΠ (πολλαπλός υπολογισμός).
Λυμένη άσκηση: Ο αγρότης πουλά σιτάρι στον μύλο 100 €. Ο μύλος πουλά αλεύρι στον φούρνο 160 €. Ο φούρνος πουλά ψωμί στο σούπερ μάρκετ 250 €, που το πουλά στους καταναλωτές 300 €. Να βρεθούν οι προστιθέμενες αξίες και η συμμετοχή στο ΑΕΠ.
Λύση:
- Αγρότης: 100 € · Μύλος: € · Φούρνος: € · Σούπερ μάρκετ: €.
- Άθροισμα: € = αξία του τελικού προϊόντος.
Αν προσθέταμε όλες τις αξίες πώλησης ( €), το σιτάρι θα μετριόταν τέσσερις φορές, το αλεύρι τρεις και το ψωμί του φούρνου δύο.
Ποιο από τα παρακάτω περιλαμβάνεται χωριστά στο ΑΕΠ ως τελικό αγαθό;
Λυμένη άσκηση (αποτίμηση): Μια οικονομία παράγει σε ένα έτος τρία τελικά αγαθά: 500 κιλά Χ στα 4 € το κιλό, 200 τεμάχια Ψ στα 30 € το τεμάχιο και 40 υπηρεσίες Ω στα 250 € την υπηρεσία. Πόσο είναι το ΑΕΠ;
Λύση: Αξίες: €, €, €. ΑΕΠ €. Τα κιλά, τα τεμάχια και οι υπηρεσίες δεν προστίθενται μεταξύ τους — οι αξίες τους όμως ναι.
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Γ): Ένα έπιπλο περνά από τέσσερα στάδια. Οι αξίες πώλησης είναι: 1ο στάδιο 70 €, 2ο στάδιο 120 €, 3ο στάδιο ; €, 4ο στάδιο (εμπόριο) 300 €. Η προστιθέμενη αξία του 3ου σταδίου είναι διπλάσια από του 2ου. Να βρεθούν η αξία πώλησης του 3ου σταδίου, η προστιθέμενη αξία κάθε σταδίου και η συμμετοχή στο ΑΕΠ.
Λύση: ΠΑ 2ου σταδίου: €. ΠΑ 3ου: €, άρα αξία πώλησης 3ου σταδίου: €. ΠΑ 4ου: €. Προστιθέμενες αξίες: 70, 50, 100, 80 € με άθροισμα 300 € = αξία του τελικού προϊόντος = συμμετοχή στο ΑΕΠ.
Ο Φόρος Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) στηρίζεται ακριβώς σε αυτή την ιδέα: κάθε στάδιο φορολογείται μόνο για την αξία που πρόσθεσε. Επινοήθηκε στη Γαλλία από τον Maurice Lauré τη δεκαετία του 1950 και στην Ελλάδα εφαρμόζεται από το 1987.
Ένα εργοστάσιο ιταλικών συμφερόντων παράγει στη Θεσσαλονίκη. Η παραγωγή του:
Μια αυτοκινητοβιομηχανία στην Ελλάδα αγοράζει ελαστικά αξίας 20.000 € από εγχώρια βιομηχανία, τα τοποθετεί σε αυτοκίνητα και πουλά τα αυτοκίνητα σε καταναλωτές έναντι 500.000 €. Ένας φίλος λέει: «Το ΑΕΠ αυξάνεται κατά 520.000 €». Πού κάνει λάθος, και πόσο είναι η σωστή συμβολή;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Τα ελαστικά είναι ενδιάμεσα αγαθά: η αξία τους περιέχεται ήδη στα 500.000 € των αυτοκινήτων. Αν τα προσθέσουμε ξανά, τα μετράμε δύο φορές. Σωστή συμβολή: 500.000 € — ή, με την προστιθέμενη αξία, (βιομηχανία ελαστικών) (αυτοκινητοβιομηχανία) €.
- Στον ορισμό του ΑΕΠ ξεχνάς τις λέξεις «τελικών», «σε μια χώρα» ή «σε ένα συγκεκριμένο έτος».
- Προσθέτεις τις αξίες πώλησης όλων των σταδίων.
- Θεωρείς ότι ένα αγαθό είναι «από τη φύση του» τελικό ή ενδιάμεσο. Κρίνεται από τη χρήση.
- Βάζεις την παραγωγή ελληνικής εταιρείας στο εξωτερικό στο ελληνικό εγχώριο προϊόν. Εγχώριο = μέσα στην επικράτεια.
- Μικροοικονομία: το οικονομούν άτομο (θεωρία των τιμών)· μακροοικονομία: η συνολική οικονομία· σφάλμα σύνθεσης = γενίκευση από το άτομο στο σύνολο.
- ΑΕΠ: η συνολική αξία σε χρήμα των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια χώρα σε ένα έτος.
- Μόνο τελικά αγαθά, για να μην έχουμε διπλούς υπολογισμούς· το ίδιο αγαθό μπορεί να είναι τελικό ή ενδιάμεσο ανάλογα με τη χρήση.
- ΑΕΠ = άθροισμα των προστιθέμενων αξιών όλων των σταδίων.