🏦

Τα Δημόσια Οικονομικά: Έξοδα, Φόροι & Δανεισμός

Κεφ. 10 · §3 · Επιδράσεις του δημόσιου τομέα, δημόσια έξοδα, φόροι (βάση, συντελεστής, είδη), δημόσιος δανεισμός

Γιατί με νοιάζει;

Κάθε φορά που αγοράζεις ένα αναψυκτικό πληρώνεις φόρο — ακόμη κι αν δεν έχεις εισόδημα. Ένας φόρος 0,50 € στο λίτρο βενζίνης «πονάει» πολύ περισσότερο έναν φοιτητή από έναν γιατρό. Γιατί; Εδώ μαθαίνεις πώς ξοδεύει και πώς βρίσκει χρήματα το κράτος — και πώς υπολογίζεις αν ένας φόρος είναι αναλογικός, προοδευτικός ή αντίστροφα προοδευτικός.

Οι τρεις επιδράσεις του δημόσιου τομέα

Οι δημόσιες δαπάνες και οι διάφορες μορφές φορολογίας έχουν τρεις βασικές επιδράσεις στη λειτουργία της οικονομίας:

Μεταβάλλουν την κατανομή των παραγωγικών συντελεστών στις διάφορες δραστηριότητες: περισσότεροι συντελεστές στα προϊόντα που το κράτος θέλει να ενισχύσει (π.χ. δαπάνες για την αγροτική παραγωγή), λιγότεροι σε όσα θέλει να περιορίσει (π.χ. μεγάλη φορολογία στα πολυτελή).
Μεταβάλλουν το επίπεδο του εισοδήματος: αύξηση δαπανών και μείωση φόρων αυξάνουν παραγωγή και εισόδημα· μείωση δαπανών και αύξηση φόρων έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα.
Μεταβάλλουν το μέγεθος των επενδύσεων, άρα του κεφαλαίου της οικονομίας και του ρυθμού ανάπτυξης (π.χ. παραγωγικά δημόσια έργα αυξάνουν υποδομή και παραγωγικότητα).

Τα δημόσια οικονομικά περιλαμβάνουν τα δημόσια έξοδα και τα δημόσια έσοδα.

Δημόσια έξοδα

Περιλαμβάνουν μισθούς δημοσίων υπαλλήλων, αγορά υλικού, δημόσια έργα, στρατιωτικές δαπάνες, υποτροφίες, επιδόματα ανεργίας κ.λπ. Διακρίνονται με διάφορα κριτήρια:

Δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες (μισθοί, αγορές προϊόντων, ενοίκια) και μεταβιβαστικές πληρωμές (επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες). Κριτήριο: οι πρώτες δημιουργούν παραγωγή και εισόδημα και καταλήγουν αμοιβή κάποιου συντελεστή· οι μεταβιβαστικές δεν αποτελούν τμήμα του εθνικού εισοδήματος, γιατί, αν και είναι εισόδημα για όσους τις παίρνουν, δε δημιουργούν παραγωγή — είναι μεταβιβάσεις μεταξύ ατόμων.
Οι δαπάνες της πρώτης κατηγορίας έχουν είτε καταναλωτικό χαρακτήρα (γραφική ύλη, μισθοί) είτε είναι επενδύσεις που αυξάνουν το κεφάλαιο της οικονομίας.
Διάκριση με κριτήριο τον σκοπό: ομοειδείς κατηγορίες κατά αντικείμενο, καθεμία με επενδύσεις, υπηρεσίες ή μεταβιβαστικές πληρωμές. Π.χ. η παιδεία: σχολικά κτίρια (επένδυση), μισθοί καθηγητών (υπηρεσία), υποτροφίες (μεταβιβαστική πληρωμή).

Γρήγορος έλεγχος

Ποια από τις παρακάτω δημόσιες δαπάνες είναι μεταβιβαστική πληρωμή;

Τα έσοδα του Δημοσίου

Προέρχονται από φόρους, δανεισμό, τέλη, επιχειρηματική δραστηριότητα κ.λπ. Οι κυριότερες πηγές είναι οι φόροι και ο δανεισμός.

Φόροι

Οι φόροι είναι χρηματικά ποσά που οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν στο Δημόσιο, χωρίς ειδική αντιπαροχή του Δημοσίου που να συνδέεται άμεσα με την καταβολή του φόρου. Το ποσό εξαρτάται από τη φορολογική βάση — το εισόδημα, η περιουσία και η δαπάνη του φορολογουμένου — και τον φορολογικό συντελεστή, που είναι το ποσό του φόρου που αντιστοιχεί σε κάθε μονάδα της φορολογικής βάσης και εκφράζεται ως ποσοστό.

Με κριτήριο τη φορολογική βάση:

Φόροι εισοδήματος ή άμεσοι φόροι: με βάση το εισόδημα φυσικού ή νομικού προσώπου.
Φόροι περιουσίας: επί της καθαρής αξίας της περιουσίας και σε μεταβιβάσεις (κληρονομιά, δωρεά).
Φόροι δαπάνης ή έμμεσοι φόροι: τους πληρώνει ο αγοραστής όταν αγοράζει το προϊόν, και η τιμή του αυξάνεται· περιλαμβάνουν και τους δασμούς (φόροι επί εισαγόμενων προϊόντων).

Με κριτήριο την αναλογικότητα:

Αναλογικός: ο φορολογικός συντελεστής είναι ο ίδιος, ανεξάρτητα από το μέγεθος της φορολογικής βάσης.
Προοδευτικός: ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται καθώς αυξάνεται η φορολογική βάση — ο φόρος είναι αυξανόμενη αναλογία του εισοδήματος.
Αντίστροφα προοδευτικός: ο συντελεστής μειώνεται όταν η βάση αυξάνεται — ο φόρος είναι φθίνουσα αναλογία του εισοδήματος. Τέτοιοι φόροι δεν είναι συνηθισμένοι, αλλά ένας φόρος δαπάνης μπορεί εύκολα να γίνει αντίστροφα προοδευτικός: γι' αυτό λέγεται ότι οι φόροι δαπάνης επιβαρύνουν άνισα τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις.

Δημόσιος δανεισμός

Το Δημόσιο δεν μπορεί να καταφεύγει πολύ συχνά στον δανεισμό, γιατί τα δάνεια εξοφλούνται με τόκους και αυξάνουν τις ανάγκες για έσοδα στο μέλλον. Αν όμως το δάνειο πάει σε επενδυτικό έργο που αυξάνει την παραγωγικότητα (φράγμα, εθνική οδός), μπορεί να έχει θετικό τελικό αποτέλεσμα.

Εξωτερικό δάνειο (από άλλες χώρες, σε συνάλλαγμα): πλεονέκτημα ότι επιτρέπει εισαγωγές — συνήθως κεφαλαιουχικών αγαθών απαραίτητων για την ανάπτυξη· μειονέκτημα ότι εξοφλείται σε συνάλλαγμα.
Εσωτερικό δάνειο, από τρεις πηγές: (1) την Κεντρική Τράπεζα, που χρηματοδοτεί το Δημόσιο αυξάνοντας την ποσότητα του χρήματος (εκδίδοντας νέο χρήμα), (2) τις αποταμιεύσεις του κοινού, με ομολογιακό δάνειο — η αγοραστική δύναμη μεταφέρεται από τα άτομα στο Δημόσιο, (3) το εμπορικό τραπεζικό σύστημα.
Βραχυχρόνια δάνεια για κάλυψη άμεσων αναγκών (ένα, δύο έτη) και μακροχρόνια για επενδύσεις (δεκαετή, εικοσαετή).

$\text{Φόρος} = \text{Φορολογική βάση} \times \text{Φορολογικός συντελεστής}, \qquad \text{Μέση επιβάρυνση} = \frac{\text{Συνολικός φόρος}}{\text{Εισόδημα}} \cdot 100$

Κόλπο μνήμης

«Άμεσοι = από το εισόδημα, Έμμεσοι = από το ταμείο του μαγαζιού». Και για την αναλογικότητα κοίτα τι κάνει το ποσοστό του φόρου στο εισόδημα όταν το εισόδημα μεγαλώνει: ίδιο → αναλογικός, ανεβαίνει → προοδευτικός, πέφτει → αντίστροφα προοδευτικός.

Μέθοδος: χαρακτηρίζω έναν φόρο με αριθμούς

Για κάθε εισόδημα υπολόγισε τον συνολικό φόρο (σε κλιμάκια: κάθε κομμάτι με τον δικό του συντελεστή).
Υπολόγισε τη μέση επιβάρυνση: φόρος / εισόδημα × 100.
Σύγκρινε καθώς αυξάνεται το εισόδημα: σταθερή → αναλογικός, αυξανόμενη → προοδευτικός, μειούμενη → αντίστροφα προοδευτικός.

Θέμα τύπου Πανελλαδικών: Ο φόρος εισοδήματος είναι 10% για τα πρώτα 10.000 €, 20% για τα επόμενα 10.000 € και 30% για ό,τι ξεπερνά τα 20.000 €. Να βρεθεί ο φόρος και η μέση επιβάρυνση για εισοδήματα 8.000 €, 20.000 € και 30.000 €, και να χαρακτηριστεί ο φόρος.

Λύση:

8.000 €: φόρος $0{,}10 \cdot 8.000 = 800$ €, επιβάρυνση 10%.
20.000 €: $1.000 + 0{,}20 \cdot 10.000 = 3.000$ €, επιβάρυνση 15%.
30.000 €: $1.000 + 2.000 + 0{,}30 \cdot 10.000 = 6.000$ €, επιβάρυνση 20%.

Ο φόρος είναι αυξανόμενη αναλογία του εισοδήματος (10% → 15% → 20%): προοδευτικός.

Λυμένη άσκηση (φόρος δαπάνης): Δύο άτομα καταναλώνουν το καθένα 400 λίτρα βενζίνη τον χρόνο, με φόρο 0,50 € ανά λίτρο. Ο Α έχει εισόδημα 10.000 € και ο Β 40.000 €. Τι είδους φόρος είναι αυτός για τα δύο άτομα;

Λύση: Και οι δύο πληρώνουν $400 \cdot 0{,}50 = 200$ €. Για τον Α είναι $\frac{200}{10.000} = 2\%$ του εισοδήματος, για τον Β $\frac{200}{40.000} = 0{,}5\%$ . Η επιβάρυνση μειώνεται όσο αυξάνεται το εισόδημα: στην πράξη ο φόρος δαπάνης λειτουργεί αντίστροφα προοδευτικά και επιβαρύνει άνισα τα χαμηλά εισοδήματα.

Γρήγορος έλεγχος

Ένας φόρος του οποίου ο φορολογικός συντελεστής μένει ίδιος ανεξάρτητα από το μέγεθος της φορολογικής βάσης λέγεται:

Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Β): Ποιες είναι οι πηγές του εσωτερικού δανεισμού του Δημοσίου;

Ενδεικτική απάντηση: Τα δάνεια εσωτερικού προέρχονται από τρεις πηγές: (1) την Κεντρική Τράπεζα, δηλαδή το ίδρυμα που έχει το προνόμιο της έκδοσης χρήματος — χρηματοδοτεί το Δημόσιο αυξάνοντας την ποσότητα του χρήματος· (2) τις αποταμιεύσεις του κοινού, με την έκδοση ομολογιακού δανείου, οπότε η αγοραστική δύναμη μεταφέρεται από τα άτομα στο Δημόσιο· (3) το εμπορικό τραπεζικό σύστημα, από το οποίο το Δημόσιο δανείζεται με διάφορους τρόπους.

Γρήγορος έλεγχος

Οι φόροι δαπάνης (έμμεσοι φόροι) θεωρείται ότι επιβαρύνουν άνισα τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις επειδή:

Ήξερες ότι;

Ο πρώτος σύγχρονος φόρος εισοδήματος επιβλήθηκε στη Μεγάλη Βρετανία το 1799 από τον πρωθυπουργό William Pitt τον νεότερο, για να χρηματοδοτηθεί ο πόλεμος εναντίον του Ναπολέοντα. Είχε κλιμάκια — τα χαμηλά εισοδήματα απαλλάσσονταν — δηλαδή είχε ήδη στοιχεία προοδευτικότητας.

Πρόκληση

Μια χώρα έχει φόρο εισοδήματος με αφορολόγητο 10.000 € και συντελεστή 25% για ό,τι το ξεπερνά. Ο συντελεστής για τα φορολογητέα ποσά είναι ένας. Είναι ο φόρος αναλογικός; Υπολόγισε τη μέση επιβάρυνση για εισοδήματα 12.000 €, 20.000 € και 50.000 €.

Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση

12.000 €: φόρος $0{,}25 \cdot 2.000 = 500$ € → $\approx 4{,}17\%$ .
20.000 €: $0{,}25 \cdot 10.000 = 2.500$ € → $12{,}5\%$ .
50.000 €: $0{,}25 \cdot 40.000 = 10.000$ € → $20\%$ .

Η μέση επιβάρυνση αυξάνεται με το εισόδημα, άρα ο φόρος λειτουργεί προοδευτικά: ο συντελεστής στο συνολικό εισόδημα (η αναλογία φόρου προς εισόδημα) ανεβαίνει, παρότι το «κλιμάκιο» είναι ένα. Το αφορολόγητο αρκεί για να κάνει τον φόρο προοδευτικό.

Συνηθισμένα λάθη

Βάζεις τις μεταβιβαστικές πληρωμές στο εθνικό εισόδημα. Δε δημιουργούν παραγωγή.
Μπερδεύεις τα δύο κριτήρια: άμεσος/έμμεσος (φορολογική βάση) και αναλογικός/προοδευτικός (αναλογικότητα).
Σε κλιμάκια εφαρμόζεις τον υψηλότερο συντελεστή σε όλο το εισόδημα.
Ξεχνάς ότι τα εξωτερικά δάνεια έχουν και πλεονέκτημα (εισαγωγές κεφαλαιουχικών αγαθών) και μειονέκτημα (εξόφληση σε συνάλλαγμα).

Σύνοψη — τι κρατάμε

Τρεις επιδράσεις του δημόσιου τομέα: στην κατανομή των συντελεστών, στο επίπεδο του εισοδήματος, στις επενδύσεις και την ανάπτυξη.
Δημόσια έξοδα: για προϊόντα και υπηρεσίες (καταναλωτικές ή επενδύσεις) και μεταβιβαστικές πληρωμές· και διάκριση κατά σκοπό.
Φόροι: βάση (εισόδημα, περιουσία, δαπάνη) × συντελεστής· άμεσοι / έμμεσοι· αναλογικοί / προοδευτικοί / αντίστροφα προοδευτικοί.
Δανεισμός: εξωτερικός ή εσωτερικός (Κεντρική Τράπεζα, κοινό με ομόλογα, εμπορικές τράπεζες)· βραχυχρόνιος ή μακροχρόνιος.

Οι τρεις επιδράσεις του δημόσιου τομέα

Μεταβάλλουν την κατανομή των παραγωγικών συντελεστών στις διάφορες δραστηριότητες: περισσότεροι συντελεστές στα προϊόντα που το κράτος θέλει να ενισχύσει (π.χ. δαπάνες για την αγροτική παραγωγή), λιγότεροι σε όσα θέλει να περιορίσει (π.χ. μεγάλη φορολογία στα πολυτελή).

Μεταβάλλουν το επίπεδο του εισοδήματος: αύξηση δαπανών και μείωση φόρων αυξάνουν παραγωγή και εισόδημα· μείωση δαπανών και αύξηση φόρων έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα.

Μεταβάλλουν το μέγεθος των επενδύσεων, άρα του κεφαλαίου της οικονομίας και του ρυθμού ανάπτυξης (π.χ. παραγωγικά δημόσια έργα αυξάνουν υποδομή και παραγωγικότητα).

Τα δημόσια οικονομικά περιλαμβάνουν τα δημόσια έξοδα και τα δημόσια έσοδα.

Δημόσια έξοδα

Δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες (μισθοί, αγορές προϊόντων, ενοίκια) και μεταβιβαστικές πληρωμές (επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες). Κριτήριο: οι πρώτες δημιουργούν παραγωγή και εισόδημα και καταλήγουν αμοιβή κάποιου συντελεστή· οι μεταβιβαστικές δεν αποτελούν τμήμα του εθνικού εισοδήματος, γιατί, αν και είναι εισόδημα για όσους τις παίρνουν, δε δημιουργούν παραγωγή — είναι μεταβιβάσεις μεταξύ ατόμων.

Οι δαπάνες της πρώτης κατηγορίας έχουν είτε καταναλωτικό χαρακτήρα (γραφική ύλη, μισθοί) είτε είναι επενδύσεις που αυξάνουν το κεφάλαιο της οικονομίας.

Διάκριση με κριτήριο τον σκοπό: ομοειδείς κατηγορίες κατά αντικείμενο, καθεμία με επενδύσεις, υπηρεσίες ή μεταβιβαστικές πληρωμές. Π.χ. η παιδεία: σχολικά κτίρια (επένδυση), μισθοί καθηγητών (υπηρεσία), υποτροφίες (μεταβιβαστική πληρωμή).

Τα έσοδα του Δημοσίου

Φόροι

Με κριτήριο τη φορολογική βάση:

Φόροι εισοδήματος ή άμεσοι φόροι: με βάση το εισόδημα φυσικού ή νομικού προσώπου.

Φόροι περιουσίας: επί της καθαρής αξίας της περιουσίας και σε μεταβιβάσεις (κληρονομιά, δωρεά).

Φόροι δαπάνης ή έμμεσοι φόροι: τους πληρώνει ο αγοραστής όταν αγοράζει το προϊόν, και η τιμή του αυξάνεται· περιλαμβάνουν και τους δασμούς (φόροι επί εισαγόμενων προϊόντων).

Με κριτήριο την αναλογικότητα:

Αναλογικός: ο φορολογικός συντελεστής είναι ο ίδιος, ανεξάρτητα από το μέγεθος της φορολογικής βάσης.

Προοδευτικός: ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται καθώς αυξάνεται η φορολογική βάση — ο φόρος είναι αυξανόμενη αναλογία του εισοδήματος.

Αντίστροφα προοδευτικός: ο συντελεστής μειώνεται όταν η βάση αυξάνεται — ο φόρος είναι φθίνουσα αναλογία του εισοδήματος. Τέτοιοι φόροι δεν είναι συνηθισμένοι, αλλά ένας φόρος δαπάνης μπορεί εύκολα να γίνει αντίστροφα προοδευτικός: γι' αυτό λέγεται ότι οι φόροι δαπάνης επιβαρύνουν άνισα τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις.

Δημόσιος δανεισμός

Εξωτερικό δάνειο (από άλλες χώρες, σε συνάλλαγμα): πλεονέκτημα ότι επιτρέπει εισαγωγές — συνήθως κεφαλαιουχικών αγαθών απαραίτητων για την ανάπτυξη· μειονέκτημα ότι εξοφλείται σε συνάλλαγμα.

Εσωτερικό δάνειο, από τρεις πηγές: (1) την Κεντρική Τράπεζα, που χρηματοδοτεί το Δημόσιο αυξάνοντας την ποσότητα του χρήματος (εκδίδοντας νέο χρήμα), (2) τις αποταμιεύσεις του κοινού, με ομολογιακό δάνειο — η αγοραστική δύναμη μεταφέρεται από τα άτομα στο Δημόσιο, (3) το εμπορικό τραπεζικό σύστημα.

Βραχυχρόνια δάνεια για κάλυψη άμεσων αναγκών (ένα, δύο έτη) και μακροχρόνια για επενδύσεις (δεκαετή, εικοσαετή).