Καταμερισμός, Χρήμα & Οικονομικό Κύκλωμα
Κεφ. 1 · §8–12 · Καταμερισμός των έργων, χρήμα, ροές του κυκλώματος, αβεβαιότητα, πληροφορίες
Το μπλουζάκι σου: βαμβάκι από την Αίγυπτο, ράψιμο στο Μπαγκλαντές, πώληση στην Αθήνα. Κανείς δεν τα φτιάχνει όλα μόνος του — και όμως όλοι βρίσκουμε ό,τι χρειαζόμαστε. Πώς «δένει» αυτό το τεράστιο παζλ; Με καταμερισμό, χρήμα και ροές που κυκλοφορούν ασταμάτητα στην οικονομία.
Ο καταμερισμός των έργων
Παλιότερα κάθε νοικοκυριό παρήγαγε σχεδόν όλα όσα χρειαζόταν. Σήμερα κάθε άτομο απασχολείται συνήθως στην παραγωγή ενός μόνο προϊόντος (ή ενός μέρους του), ενώ καταναλώνει πολλά προϊόντα στην παραγωγή των οποίων δε συμμετέχει. Το φαινόμενο αυτό λέγεται καταμερισμός των έργων ή της εργασίας. Παράλληλα αναπτύσσονται οι ανταλλαγές, που γίνονται με τη μεσολάβηση του χρήματος.
Πλεονεκτήματα:
- Κάθε άτομο απασχολείται εκεί όπου μπορεί να αποδώσει περισσότερο.
- Ασχολούμενο με μία μόνο εργασία, αναπτύσσει μεγάλη δεξιοτεχνία και αυξάνει την απόδοσή του.
- Η μεγάλη εξειδίκευση οδηγεί σε βελτιώσεις του τρόπου παραγωγής (εφευρέσεις) και άρα σε αύξηση της παραγωγής.
Μειονέκτημα: η μεγάλη εξειδίκευση σε μια περιορισμένη δραστηριότητα μετατρέπει την εργασία σε ανιαρή απασχόληση — ο εργάτης κουράζεται από τη ρουτίνα.
Στον «Πλούτο των Εθνών» (1776) ο Adam Smith περιγράφει ένα εργοστάσιο καρφίτσας: 10 εργάτες, μοιράζοντας τη δουλειά σε περίπου 18 διαφορετικές εργασίες, έφτιαχναν πάνω από 48.000 καρφίτσες την ημέρα. Ένας εργάτης μόνος του, γράφει, δύσκολα θα έφτιαχνε ούτε 20.
Ποιο από τα παρακάτω είναι μειονέκτημα του καταμερισμού των έργων κατά το σχολικό βιβλίο;
Το χρήμα
Ο καταμερισμός προϋποθέτει ανταλλαγές. Η ανταλλαγή όμως συναντά δυσχέρειες και μπορεί να είναι αδύνατη αν δε συμπίπτουν οι επιθυμίες των ατόμων. Γι' αυτό οι οικονομίες ανέπτυξαν μέσα ανταλλαγής.
Κάθε αντικείμενο που είναι γενικά αποδεκτό ως μέσο συναλλαγής των αγαθών επέχει θέση χρήματος. Χρήμα, δηλαδή, είναι οτιδήποτε η κοινωνία αποδέχεται ως γενικό μέσο ανταλλαγής.
Με το χρήμα η ανταλλαγή χωρίζεται σε δύο πράξεις: μια πώληση και μια αγορά. Σε κάθε μεταβίβαση προϊόντος αντιστοιχεί μια αντίθετη μεταβίβαση χρήματος: η κυκλοφορία των προϊόντων συνοδεύεται από αντίθετη σε κατεύθυνση κυκλοφορία χρήματος.
Σύμφωνα με τον ορισμό του βιβλίου, χρήμα είναι:
Το οικονομικό κύκλωμα
Ο όρος οικονομικό κύκλωμα χαρακτηρίζει το σύνολο των σχέσεων που δημιουργούνται μεταξύ των βασικών μονάδων ενός οικονομικού συστήματος. Στην απλούστερη μορφή περιλαμβάνει τις σχέσεις επιχειρήσεων, νοικοκυριών και κράτους και δείχνει τις ροές αγαθών, παραγωγικών συντελεστών και χρήματος.
- Τα προϊόντα ρέουν από τις επιχειρήσεις προς τα νοικοκυριά, όπου καταναλώνονται.
- Οι παραγωγικοί συντελεστές που κατέχουν τα νοικοκυριά ρέουν προς τις επιχειρήσεις, όπου μετατρέπονται σε προϊόντα.
- Για καθεμία από τις ροές αυτές υπάρχει μια αντίθετη ροή χρήματος (δαπάνες και αμοιβές).
- Το κράτος προσφέρει υπηρεσίες και υλικά αγαθά σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά και εισπράττει από αυτά χρηματικά ποσά.
Δύο σχόλια: οι ροές είναι συνεχείς (συμβαίνουν σε κάθε χρονική στιγμή) και δεν έχουν πάντα το ίδιο μέγεθος — ο όγκος τους μεταβάλλεται καθώς η παραγωγική δραστηριότητα αυξάνεται ή μειώνεται.
«Ό,τι πάει, γυρίζει ως χρήμα.» Αν σε μια ροή πηγαίνει προϊόν ή εργασία προς τη μία κατεύθυνση, στην αντίθετη κατεύθυνση κινείται πάντα χρήμα.
Μέθοδος: εντοπίζω μια συναλλαγή στο κύκλωμα
- Ποιος δίνει τι; Προϊόν/υπηρεσία ή παραγωγικό συντελεστή (εργασία, έδαφος, κεφάλαιο);
- Από ποια μονάδα προς ποια; Επιχείρηση, νοικοκυριό ή κράτος.
- Σχεδίασε την αντίθετη ροή χρήματος: δαπάνη, μισθός, ενοίκιο, φόρος.
Λυμένη άσκηση: Να περιγράψεις τις ροές στο οικονομικό κύκλωμα.
(α) Η Μαρία δουλεύει σε φούρνο και πληρώνεται μισθό. (β) Αγοράζει ψωμί από τον φούρνο. (γ) Πληρώνει φόρο εισοδήματος. (δ) Ο γιος της πηγαίνει σε δημόσιο σχολείο.
Λύση:
(α) Εργασία: νοικοκυριό → επιχείρηση· μισθός (χρήμα): επιχείρηση → νοικοκυριό.
(β) Προϊόν: επιχείρηση → νοικοκυριό· δαπάνη (χρήμα): νοικοκυριό → επιχείρηση.
(γ) Χρηματικό ποσό: νοικοκυριό → κράτος.
(δ) Υπηρεσία (παιδεία): κράτος → νοικοκυριό.
Στο απλό οικονομικό κύκλωμα οι παραγωγικοί συντελεστές ρέουν:
Αβεβαιότητα και πληροφορίες
Αβεβαιότητα. Ο αγρότης δεν ξέρει με βεβαιότητα τη σοδειά (καιρός, ζιζάνια), ο εργαζόμενος αν θα κρατήσει τη δουλειά του, ο επιχειρηματίας αν θα έχει κέρδη ή ζημιές. Κατά συνέπεια, η λήψη των αποφάσεων δε βασίζεται στη βεβαιότητα του αποτελέσματος, αλλά στις προσδοκίες που τα άτομα διαμορφώνουν. Η αβεβαιότητα οδήγησε στην ανάπτυξη μεθόδων εξασφάλισης — σε αυτό βασίζεται ο κλάδος των ασφαλίσεων.
Πληροφορίες. Στην ανάλυση της αγοράς γίνεται συνήθως η υπόθεση ότι νοικοκυριά και επιχειρήσεις έχουν πλήρη γνώση των δεδομένων: ο εργαζόμενος γνωρίζει τους μισθούς όλων των εργοδοτών, οι επιχειρηματίες τις τιμές των συντελεστών, οι καταναλωτές τις τιμές των προϊόντων.
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Θέμα Β): Γιατί ο καταμερισμός των έργων συνδέεται με την ύπαρξη του χρήματος;
Ενδεικτική απάντηση:
- Με τον καταμερισμό κάθε άτομο παράγει ένα προϊόν αλλά καταναλώνει πολλά, άρα πρέπει να ανταλλάσσει.
- Η άμεση ανταλλαγή συναντά δυσχέρειες και μπορεί να είναι αδύνατη αν δε συμπίπτουν οι επιθυμίες των ατόμων.
- Το χρήμα, ως γενικά αποδεκτό μέσο ανταλλαγής, χωρίζει την ανταλλαγή σε πώληση και αγορά και ξεπερνά τη δυσκολία.
Λυμένη άσκηση (το χρήμα στην πράξη): Σε στρατόπεδα αιχμαλώτων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα τσιγάρα χρησιμοποιούνταν για να αγοράζονται σοκολάτες, κονσέρβες και ρούχα — ακόμη και από όσους δεν κάπνιζαν. Ήταν χρήμα;
Λύση: Ναι. Κατά τον ορισμό, χρήμα είναι οτιδήποτε η κοινωνία αποδέχεται ως γενικό μέσο ανταλλαγής. Στη μικρή «κοινωνία» του στρατοπέδου τα τσιγάρα ήταν γενικά αποδεκτά. Το ότι τα δέχονταν και οι μη καπνιστές δείχνει ότι τα ήθελαν για να τα ξαναδώσουν — ακριβώς η λειτουργία του χρήματος.
Επειδή υπάρχει αβεβαιότητα στην οικονομική ζωή, οι αποφάσεις των οικονομούντων ατόμων:
Σε ένα χωριό χωρίς χρήμα ζουν τρεις: ο φούρναρης θέλει παπούτσια, ο τσαγκάρης θέλει ψάρια, ο ψαράς θέλει ψωμί. Μπορεί να γίνει καμία απευθείας ανταλλαγή ανάμεσα σε δύο από αυτούς, με την οποία κερδίζουν και οι δύο; Πώς λύνει το πρόβλημα το χρήμα;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Κανένα ζευγάρι δεν έχει σύμπτωση επιθυμιών: ο φούρναρης θέλει παπούτσια, αλλά ο τσαγκάρης δε θέλει ψωμί· ο τσαγκάρης θέλει ψάρια, αλλά ο ψαράς δε θέλει παπούτσια· ο ψαράς θέλει ψωμί, αλλά ο φούρναρης δε θέλει ψάρια. Με χρήμα κάθε ανταλλαγή σπάει σε πώληση και αγορά: ο ψαράς αγοράζει ψωμί με χρήμα, ο φούρναρης με το ίδιο χρήμα αγοράζει παπούτσια, ο τσαγκάρης με αυτό αγοράζει ψάρια. Το ίδιο χρηματικό ποσό κάνει τον κύκλο και επιστρέφει στον ψαρά.
- Αναφέρεις ως πλεονέκτημα του καταμερισμού «λιγότερη κούραση». Αντίθετα, το μειονέκτημά του είναι η ανιαρή, κουραστική ρουτίνα.
- Ορίζεις το χρήμα ως «χαρτονομίσματα και κέρματα». Ο ορισμός είναι η γενική αποδοχή ως μέσο ανταλλαγής.
- Στο κύκλωμα βάζεις τα προϊόντα και τους συντελεστές να ρέουν προς την ίδια κατεύθυνση.
- Ξεχνάς τα δύο σχόλια του κυκλώματος: ροές συνεχείς και μεταβλητού μεγέθους.
- Καταμερισμός: κάθε άτομο παράγει ένα προϊόν, καταναλώνει πολλά· τρία πλεονεκτήματα, ένα μειονέκτημα (ανιαρή εργασία).
- Χρήμα: οτιδήποτε η κοινωνία αποδέχεται ως γενικό μέσο ανταλλαγής — η ανταλλαγή γίνεται πώληση + αγορά.
- Οικονομικό κύκλωμα: προϊόντα → νοικοκυριά, συντελεστές → επιχειρήσεις, και αντίθετες ροές χρήματος· ροές συνεχείς και μεταβλητές.
- Αβεβαιότητα → αποφάσεις με βάση προσδοκίες (ασφαλίσεις)· υπόθεση πλήρους πληροφόρησης στην ανάλυση της αγοράς.