Συνηρημένα ρήματα
Θέμα Γ3 · -άω, -έω, -όω σε ενεστώτα και παρατατικό όλων των εγκλίσεων · Μέση φωνή · Εξαιρέσεις (ζάω, χράομαι, πλέω)
Στον Επιτάφιο ο Περικλής λέει «φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ' εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας» (Θουκυδίδης 2.40). Δύο ρήματα, δύο συναιρέσεις. Τα συνηρημένα είναι παντού στα αδίδακτα — και η Γ3 τα λατρεύει, γιατί ένα φωνήεν λάθος αλλάζει την έγκλιση.
Οι κανόνες της συναίρεσης
- -άω: α + ε, η → α (ᾱ) · α + ο, ω, ου → ω · α + ει, ῃ, οι → ᾳ, ῳ (κρατά το ι ως υπογεγραμμένη).
- -έω: ε + ε → ει · ε + ο → ου · ε + μακρό φωνήεν ή δίφθογγο → το ε απορροφάται (ε + ω → ω, ε + ει → ει, ε + ου → ου, ε + ῃ → ῃ).
- -όω: ο + ε, ο, ου → ου · ο + η, ω → ω · ο + ει, ῃ, οι → οι.
τιμάω (ενεργητική)
- Οριστ. ενεστ.: τιμῶ, τιμᾷς, τιμᾷ, τιμῶμεν, τιμᾶτε, τιμῶσι(ν) · παρατ.: ἐτίμων, ἐτίμας, ἐτίμα, ἐτιμῶμεν, ἐτιμᾶτε, ἐτίμων.
- Υποτακτική: ίδια με την οριστική (τιμῶ, τιμᾷς, τιμᾷ …).
- Ευκτική: τιμῴην, τιμῴης, τιμῴη, τιμῷμεν, τιμῷτε, τιμῷεν.
- Προστακτική: τίμα, τιμάτω, τιμᾶτε, τιμώντων · Απαρ.: τιμᾶν · Μετ.: τιμῶν, τιμῶσα, τιμῶν (τιμῶντος).
ποιέω
- Οριστ.: ποιῶ, ποιεῖς, ποιεῖ, ποιοῦμεν, ποιεῖτε, ποιοῦσι(ν) · παρατ.: ἐποίουν, ἐποίεις, ἐποίει, ἐποιοῦμεν, ἐποιεῖτε, ἐποίουν.
- Υποτ.: ποιῶ, ποιῇς, ποιῇ, ποιῶμεν, ποιῆτε, ποιῶσι(ν).
- Ευκτ.: ποιοίην, ποιοίης, ποιοίη, ποιοῖμεν, ποιοῖτε, ποιοῖεν.
- Προστ.: ποίει, ποιείτω, ποιεῖτε, ποιούντων · Απαρ.: ποιεῖν · Μετ.: ποιῶν, ποιοῦσα, ποιοῦν.
δηλόω
- Οριστ.: δηλῶ, δηλοῖς, δηλοῖ, δηλοῦμεν, δηλοῦτε, δηλοῦσι(ν) · παρατ.: ἐδήλουν, ἐδήλους, ἐδήλου …
- Υποτ.: δηλῶ, δηλοῖς, δηλοῖ, δηλῶμεν, δηλῶτε, δηλῶσι(ν) · Ευκτ.: δηλοίην, δηλοίης, δηλοίη, δηλοῖμεν …
- Προστ.: δήλου, δηλούτω, δηλοῦτε, δηλούντων · Απαρ.: δηλοῦν · Μετ.: δηλῶν, δηλοῦσα, δηλοῦν.
«Το Α νικάει το Ε, το Ο νικάει όλους». Στα -άω το α «καταπίνει» ε και η (τιμάετε → τιμᾶτε), αλλά χάνει από το ο (τιμάομεν → τιμῶμεν). Στα -όω το ο βγαίνει σχεδόν παντού σε ου ή οι. Στα -έω το ε είναι ο αδύναμος: χάνεται μπροστά σε κάθε μακρό φωνήεν.
Ποιο είναι το γ΄ ενικό της υποτακτικής ενεστώτα του τιμάω;
Μέση φωνή (ενεστώτας)
- τιμῶμαι, τιμᾷ, τιμᾶται, τιμώμεθα, τιμᾶσθε, τιμῶνται · απαρ. τιμᾶσθαι · μετ. τιμώμενος.
- ποιοῦμαι, ποιεῖ (ποιῇ), ποιεῖται, ποιούμεθα, ποιεῖσθε, ποιοῦνται · απαρ. ποιεῖσθαι.
- δηλοῦμαι, δηλοῖ, δηλοῦται, δηλούμεθα, δηλοῦσθε, δηλοῦνται · απαρ. δηλοῦσθαι.
Εξαιρέσεις
- ζάω, χράομαι, πεινάω, διψάω: α + ε/ει → η/ῃ (αντί για α/ᾳ): ζῶ, ζῇς, ζῇ, ζῶμεν, ζῆτε, ζῶσι · απαρ. ζῆν · χρῶμαι, χρῇ, χρῆται, χρώμεθα, χρῆσθε, χρῶνται · απαρ. χρῆσθαι.
- Δισύλλαβα σε -έω (πλέω, πνέω, δέω «χρειάζομαι»): συναιρούνται μόνο ε + ε και ε + ει: πλέω, πλεῖς, πλεῖ, πλέομεν, πλεῖτε, πλέουσι · απρόσωπο δεῖ, ἔδει.
- Άλλοι χρόνοι: το φωνήεν εκτείνεται: τιμήσω, ποιήσω, δηλώσω · α μετά από ε, ι, ρ μένει ᾱ: ἐάω → ἐάσω. Χωρίς έκταση: καλέω → ἐκάλεσα, τελέω → ἐτέλεσα.
Μέθοδος: σχηματισμός τύπου συνηρημένου ρήματος
- Γράψε τον ασυναίρετο τύπο του λύω στην ίδια έγκλιση/πρόσωπο (π.χ. ευκτ. ενεστ. γ΄ ενικ.: λύοι → ποιέ-οι).
- Εφάρμοσε τον κανόνα συναίρεσης για το ζεύγος φωνηέντων (ε + οι → οι).
- Για την ευκτική ενικού χρησιμοποίησε τις καταλήξεις -οίην, -ῴην (ποιοίην, τιμῴην, δηλοίην).
- Βάλε περισπωμένη στη συναιρεμένη συλλαβή όταν είναι λήγουσα ή παραλήγουσα με βραχεία λήγουσα.
- Έλεγξε αν το ρήμα είναι εξαίρεση (ζάω, χράομαι, πλέω).
Παράδειγμα 1: Να κλιθεί η ευκτική ενεστώτα του ποιέω και του ὁράω.
Λύση:
- ποιοίην, ποιοίης, ποιοίη, ποιοῖμεν, ποιοῖτε, ποιοῖεν.
- ὁρῴην, ὁρῴης, ὁρῴη, ὁρῷμεν, ὁρῷτε, ὁρῷεν.
Παράδειγμα 2: Να γραφούν στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό της προστακτικής ενεστώτα: τιμᾷς, ποιεῖς, δηλοῖς · και τα απαρέμφατα ενεστώτα των τριών ρημάτων.
Λύση:
- τιμᾷς → τίμα · ποιεῖς → ποίει · δηλοῖς → δήλου.
- Απαρέμφατα: τιμᾶν, ποιεῖν, δηλοῦν — το τιμᾶν χωρίς υπογεγραμμένη, το δηλοῦν με ου.
Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό της ευκτικής ενεστώτα του ποιέω;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ3): (α) περιοικοῦσι: να γραφεί στο ίδιο πρόσωπο και αριθμό της οριστικής παρατατικού. (β) ὁρᾷ: να γραφεί στο ίδιο πρόσωπο της ευκτικής ενεστώτα. (γ) χρώμεθα (Θουκυδίδης 2.40): να γραφεί το β΄ και το γ΄ ενικό του ίδιου χρόνου και της ίδιας έγκλισης.
Λύση:
(α) περι-οικέω: σύνθετο, αύξηση μετά την πρόθεση (το περί δεν εκθλίβεται), οι → ῳ: περιῴκουν.
(β) ὁρῴη.
(γ) χράομαι (εξαίρεση α + ε → η): χρῇ, χρῆται.
Το φιλοσοφέω δεν σήμαινε πάντα «κάνω φιλοσοφία» με τη σημερινή έννοια. Στον Επιτάφιο (Θουκυδίδης 2.40) το «φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας» σημαίνει «καλλιεργούμε το πνεύμα μας», και ο Ηρόδοτος (1.30) βάζει τον Κροίσο να λέει ότι ο Σόλων γύρισε πολλούς τόπους «φιλοσοφέων», δηλαδή από δίψα για γνώση.
Ποιο είναι το απαρέμφατο ενεστώτα του δηλόω;
Ο τύπος τιμᾷ μπορεί να αντιστοιχεί σε τέσσερις διαφορετικές αναλύσεις. Ποιες; Κάνε το ίδιο για τον τύπο ποιεῖ.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
τιμᾷ:
- γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα ενεργ. (τιμά-ει)
- γ΄ ενικό υποτακτικής ενεστώτα ενεργ. (τιμά-ῃ)
- β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα μέσης (τιμά-ῃ < τιμάεσαι)
- β΄ ενικό υποτακτικής ενεστώτα μέσης (τιμά-ῃ)
ποιεῖ: γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα ενεργητικής ή β΄ ενικό οριστικής ενεστώτα μέσης (ποιεῖ ή ποιῇ). Όχι υποτακτική: εκεί είναι ποιῇ.
Στο κείμενο αποφασίζεις από το υποκείμενο (εσύ ή αυτός;) και από το αν η πρόταση απαιτεί υποτακτική (π.χ. μετά από ἐάν, ἵνα).
- «τιμᾷν»: το απαρέμφατο των -άω δεν έχει υπογεγραμμένη: τιμᾶν.
- «ζᾷ», «χρᾶται»: οι εξαιρέσεις θέλουν η: ζῇ, χρῆται.
- «πλοῦμεν»: τα δισύλλαβα σε -έω δεν συναιρούν ε + ο: πλέομεν.
- Αύξηση πριν από την πρόθεση (ἐπεριοίκουν): σωστό περιῴκουν.
- -άω: α + ε/η → α, α + ο/ω/ου → ω · υποτακτική = οριστική (τιμῶ, τιμᾷς, τιμᾷ).
- -έω: ε + ε → ει, ε + ο → ου, το ε χάνεται μπροστά σε μακρό (ποιῶ, ποιῇ).
- -όω: ου ή οι παντού, ω μόνο με η/ω (δηλοῖς, δηλῶμεν) · απαρ. δηλοῦν.
- Ευκτική: ποιοίην, τιμῴην, δηλοίην · απαρέμφατα τιμᾶν, ποιεῖν, δηλοῦν.
- Εξαιρέσεις: ζῇ, χρῆται, ζῆν, χρῆσθαι · πλεῖ αλλά πλέομεν · δεῖ.