Διδαγμένο κείμενο: κατανόηση, ερμηνευτικές ερωτήσεις, παράλληλο
Θέματα Α1, Β1, Β2 (και Γ2) · Σωστό/Λάθος και αναφορά αντωνυμιών · Δομή ερμηνευτικής απάντησης · Σύγκριση με παράλληλο κείμενο
Τρεις ερωτήσεις του διδαγμένου (Α1, Β1, Β2) είναι 30 μονάδες και ζητούν το ίδιο πράγμα: να δείξεις ότι κατανοείς τι λέει ο φιλόσοφος, με στοιχεία από το κείμενο. Εκεί χάνονται οι περισσότερες μονάδες όχι από άγνοια, αλλά από απαντήσεις χωρίς τεκμηρίωση ή που δεν απαντούν ακριβώς στο ερώτημα. Η ίδια μέθοδος ισχύει και για τη Γ2 στο αδίδακτο.
Α1: κατανόηση
- Σωστό/Λάθος: διάβασε κάθε περίοδο λέξη προς λέξη· συχνά μία λέξη («όλοι», «από τη φύση», «μόνο») την κάνει λανθασμένη. Όταν ζητείται, τεκμηρίωσε με το χωρίο.
- Σε ποια λέξη αναφέρεται η αντωνυμία: ίδιο γένος και αριθμός, κατεύθυνση (οὗτος → πίσω, ὅδε → μπροστά), δοκιμή νοήματος (βλ. αντωνυμίες).
Β1: ερμηνευτική ερώτηση
Ζητείται θεματική, αξιακή, υφολογική ή ιστορική προσέγγιση ενός χωρίου. Μια καλή απάντηση:
- Απαντά απευθείας στο ερώτημα στην πρώτη πρόταση (θέση).
- Τεκμηριώνει με φράσεις του αρχαίου κειμένου σε εισαγωγικά, με σύντομη απόδοση.
- Ερμηνεύει: εξηγεί τι σημαίνει το χωρίο και πώς στηρίζει τη θέση.
- Κλείνει συνδέοντας με το ζητούμενο — χωρίς γενικολογίες εκτός κειμένου.
Όταν το ερώτημα έχει δύο σκέλη με ξεχωριστές μονάδες (π.χ. 7 + 3), απάντησε σε καθένα χωριστά.
Β2: σύγκριση με παράλληλο κείμενο
- Βρες τον κοινό άξονα (π.χ. ρόλος της συνήθειας, δικαιοσύνη, παιδεία).
- Γράψε ομοιότητες και διαφορές, πάντα με παραπομπές και στα δύο κείμενα.
- Αν ζητείται ένα συγκεκριμένο χωρίο του διδαγμένου, μείνε σε αυτό.
Γ2: ερώτηση στο αδίδακτο
Ίδια μέθοδος: θέση → χωρία του αδίδακτου → ερμηνεία. Συχνά ζητείται να καταγράψεις επιχειρήματα: απαρίθμησέ τα ένα-ένα.
«Θ-Τ-Ε» σε κάθε παράγραφο: Θέση (τι απαντώ), Τεκμήριο (φράση του κειμένου σε εισαγωγικά), Εξήγηση (πώς το τεκμήριο στηρίζει τη θέση). Παράγραφος χωρίς τεκμήριο = παράγραφος που δεν βαθμολογείται πλήρως.
Ποιο στοιχείο είναι απαραίτητο σε μια απάντηση Β1;
Μέθοδος: απάντηση σε ερμηνευτική ερώτηση
- Υπογράμμισε τις λέξεις-κλειδιά του ερωτήματος (πώς, γιατί, ποια σχέση) και τα όρια του χωρίου.
- Εντόπισε στο χωρίο 2–4 φράσεις που απαντούν.
- Γράψε θέση σε μία πρόταση.
- Για κάθε φράση: παράθεση (αρχαίο σε εισαγωγικά) → απόδοση → ερμηνεία.
- Κλείσε με μία πρόταση που επανέρχεται στο ερώτημα. Έκταση: συνήθως 120–200 λέξεις.
Παράδειγμα 1 (Α1): Πλάτων, Πρωταγόρας 322c–d (ο Δίας απαντά στον Ερμή): «ἐπὶ πάντας, καὶ πάντες μετεχόντων· οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν». Σωστό ή Λάθος;
- Ο Δίας θέλει η αιδώς και η δίκη να μοιραστούν όπως οι τέχνες, σε λίγους ειδικούς.
- Κατά τον Δία, η ύπαρξη των πόλεων προϋποθέτει ότι όλοι μετέχουν στην αιδώ και στη δίκη.
Λύση:
- Λάθος — «ἐπὶ πάντας, καὶ πάντες μετεχόντων»: η διανομή γίνεται σε όλους, αντίθετα με τις τέχνες.
- Σωστό — «οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν».
Παράδειγμα 2 (Β1): Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1103a: «ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί». Πώς αποκτάται, κατά τον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή και ποιο παράδειγμα χρησιμοποιεί;
Λύση (ενδεικτική απάντηση):
Κατά τον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη αλλά αποκτάται με την πράξη και την επανάληψη. Το δηλώνει η αντίθεση «μαθόντας ποιεῖν» – «ποιοῦντες μανθάνομεν»: ενώ θα περίμενε κανείς να μαθαίνουμε πρώτα και να πράττουμε μετά, στις αρετές μαθαίνουμε πράττοντας. Για να το κάνει κατανοητό, ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί αναλογία με τις τέχνες: «οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί» — κανείς δεν γίνεται οικοδόμος ή κιθαριστής διαβάζοντας, αλλά χτίζοντας και παίζοντας. Με τον ίδιο τρόπο, λίγο παρακάτω, «τὰ δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα». Άρα η ηθική αρετή είναι έξη που διαμορφώνεται από τον εθισμό.
Σε μια ερώτηση Β2 (σύγκριση με παράλληλο), τι πρέπει να περιέχει η απάντηση;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Β2): Παράλληλο κείμενο (γραμμένο για την άσκηση): «Μια δημοκρατία δεν στηρίζεται μόνο σε νόμους και θεσμούς. Χρειάζεται πολίτες που σέβονται ο ένας τον άλλον και νιώθουν ντροπή όταν αδικούν. Αν αυτό το αίσθημα το έχουν λίγοι, οι νόμοι μένουν γράμματα στο χαρτί.»
Πώς παρουσιάζεται η σχέση πολιτών και κοινωνικής συνοχής στο παράλληλο και στο χωρίο του Πρωταγόρα «ἐπὶ πάντας … ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν»;
Λύση (ενδεικτικοί άξονες):
- Ομοιότητα: και τα δύο κείμενα θεωρούν ότι η πολιτική κοινότητα απαιτεί ηθικές αξίες κοινές σε όλους. Ο Δίας ορίζει «ἐπὶ πάντας, καὶ πάντες μετεχόντων»· το παράλληλο ζητά πολίτες που «σέβονται ο ένας τον άλλον και νιώθουν ντροπή» — σύγχρονη απόδοση της αἰδοῦς και της δίκης.
- Ομοιότητα: αν οι αξίες αυτές περιοριστούν σε λίγους, η κοινότητα καταρρέει: «οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν» — «οι νόμοι μένουν γράμματα στο χαρτί».
- Διαφορά: στον μύθο οι αξίες είναι δώρο θεϊκό, που το στέλνει ο Δίας· στο παράλληλο είναι ευθύνη των πολιτών και προϋπόθεση θεσμών (νόμοι, δημοκρατία).
Τα Ἠθικὰ Νικομάχεια πήραν το όνομά τους πιθανότατα από τον Νικόμαχο, γιο του Αριστοτέλη (το ίδιο όνομα είχε και ο πατέρας του, γιατρός στην αυλή της Μακεδονίας). Σύμφωνα με μια παράδοση, ο γιος του επιμελήθηκε την έκδοση των σημειώσεων των παραδόσεων του πατέρα του.
Μια ερώτηση Β1 δίνει «(μονάδες 7) … (μονάδες 3)». Πώς οργανώνεις την απάντηση;
Ερώτηση τύπου Γ2. Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1103a: «οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι … οὔτ' ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί». Με ποιο επιχείρημα αποδεικνύει ο Αριστοτέλης ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι έμφυτες; Να το καταγράψεις σε λογικά βήματα.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- Προκείμενη: ό,τι υπάρχει από τη φύση δεν μπορεί να συνηθίσει σε άλλη συμπεριφορά — «οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται».
- Παράδειγμα: η πέτρα κινείται φυσικά προς τα κάτω και δεν θα συνήθιζε ποτέ να κινείται προς τα πάνω, όσες φορές κι αν τη ρίξεις.
- Σιωπηρή προκείμενη: οι ηθικές αρετές αποκτώνται με εθισμό («ἡ δ' ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται»).
- Συμπέρασμα: άρα οι αρετές δεν είναι φυσικές — «οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται». Όμως ούτε αντίθετες στη φύση είναι: «οὔτ' ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν».
Είδος επιχειρήματος: αναλογικό/επαγωγικό, με παράδειγμα από τη φύση που εφαρμόζεται στην ηθική.
- Απάντηση χωρίς χωρία: κάθε θέση θέλει τεκμήριο σε εισαγωγικά.
- Εκτός χωρίου: αν η ερώτηση ορίζει «Μαρτυρεῖ δὲ … κακοί», μην απαντάς με φράσεις από άλλο σημείο.
- Περίληψη αντί για ερμηνεία: δεν αρκεί να πεις τι λέει ο συγγραφέας· εξήγησε γιατί και πώς.
- Β2 μόνο με το ένα κείμενο: η σύγκριση θέλει παραπομπές και στα δύο.
- Α1: Σωστό/Λάθος λέξη προς λέξη · αναφορά αντωνυμιών με γένος, αριθμό, κατεύθυνση.
- Β1: θέση → τεκμήριο (χωρίο σε εισαγωγικά) → εξήγηση · χωριστή απάντηση σε κάθε σκέλος.
- Β2: κοινός άξονας, ομοιότητες και διαφορές, παραπομπές και στα δύο κείμενα.
- Γ2: ίδια μέθοδος στο αδίδακτο · επιχειρήματα σε αριθμημένα βήματα.