Η μετοχή
Θέμα Γ4 · Επιθετική, κατηγορηματική, επιρρηματική · Χρονική, αιτιολογική, τελική, υποθετική, εναντιωματική, τροπική · Συνημμένη και απόλυτη
Η αρχαία ελληνική «στριμώχνει» μια ολόκληρη πρόταση σε μία μετοχή: «Ζεὺς δείσας … Ἑρμῆν πέμπει» σημαίνει «ο Δίας, επειδή φοβήθηκε, στέλνει τον Ερμή». Σε κάθε αδίδακτο υπάρχουν πολλές μετοχές, και η Γ4 ζητεί σχεδόν πάντα τον χαρακτηρισμό μιας μετοχής ή τη μετατροπή της σε πρόταση.
Τρία είδη μετοχής
Επιθετική
Λειτουργεί όπως επίθετο: επιθετικός προσδιορισμός («οἱ παρόντες ἄνδρες») ή, ουσιαστικοποιημένη με άρθρο, κάθε θέση ουσιαστικού: «οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος» (αυτού που θα δίδασκε). Ισοδυναμεί με αναφορική πρόταση.
Κατηγορηματική
Λειτουργεί ως κατηγορούμενο στο υποκείμενο ή στο αντικείμενο του ρήματος. Μετά από ρήματα:
- αισθήσεως, γνώσεως, λεκτικά (ὁρῶ, ἀκούω, οἶδα, αἰσθάνομαι, ἀγγέλλω) — ισοδυναμεί με ειδική πρόταση (ειδική μετοχή): «οἶδα θνητὸς ὤν».
- αρχής, τέλους, διάρκειας (ἄρχομαι, παύομαι, διατελῶ), τυγχάνω, λανθάνω, φθάνω: «οὐ μὴ παύσωμαι φιλοσοφῶν» · «ὁ πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε».
- ψυχικού πάθους (χαίρω, ἥδομαι, αἰσχύνομαι): «χρημάτων οὐκ αἰσχύνῃ ἐπιμελούμενος».
Επιρρηματική
Επιρρηματικός προσδιορισμός, ισοδύναμος με επιρρηματική πρόταση:
- Χρονική («αφού, όταν»)
- Αιτιολογική («επειδή») — με ἅτε, οἷα, οἷον αντικειμενική αιτία, με ὡς υποκειμενική.
- Τελική («για να») — συνήθως μέλλοντα, συχνά με ὡς: «συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν».
- Υποθετική («αν») — άρνηση μή.
- Εναντιωματική / παραχωρητική («αν και, ενώ») — συχνά με καίπερ, καί.
- Τροπική («με ποιον τρόπο»): «ποιοῦντες μανθάνομεν».
Συνημμένη και απόλυτη
- Συνημμένη: το υποκείμενό της είναι όρος της πρότασης (υποκείμενο, αντικείμενο…) και συμφωνεί μαζί του.
- Απόλυτη: έχει δικό της υποκείμενο που δεν είναι όρος της πρότασης. Γενική απόλυτη (μετοχή και υποκείμενο σε γενική): «δημοκρατίας οὔσης» (Λυσίας 7.27). Αιτιατική απόλυτη με απρόσωπα: δέον, ἐξόν, προσῆκον, δόξαν.
Χρόνος και άρνηση
- Ενεστώτας = σύγχρονο, αόριστος = προτερόχρονο, μέλλοντας = υστερόχρονο (ως προς το ρήμα).
- Άρνηση οὐ · μή στις υποθετικές και στις επιθετικές με υποθετική χροιά: «τὸν μὴ δυνάμενον».
Τα έξι είδη επιρρηματικής μετοχής: «Χ-Α-Τ-Υ-Ε-Τ» — Χρονική, Αιτιολογική, Τελική, Υποθετική, Εναντιωματική, Τροπική. Για να διαλέξεις, μετάφρασε τη μετοχή με «όταν / επειδή / για να / αν / αν και / με το να» και κράτα όποιο ταιριάζει στο νόημα.
Στη φράση του Πρωταγόρα «Ζεὺς οὖν δείσας … Ἑρμῆν πέμπει», η μετοχή είναι:
Μέθοδος: χαρακτηρισμός και μετατροπή μετοχής
- Έχει άρθρο ή συμφωνεί με ουσιαστικό ως ιδιότητα; → επιθετική.
- Εξαρτάται από ρήμα που «χρειάζεται» συμπλήρωμα (οἶδα, ὁρῶ, παύομαι, τυγχάνω, χαίρω); → κατηγορηματική.
- Αλλιώς → επιρρηματική: βρες το είδος με δοκιμαστική μετάφραση και με τα μόρια (ὡς, ἅτε, καίπερ).
- Με ποιον όρο συμφωνεί; → συνημμένη σε αυτόν · αν έχει δικό της υποκείμενο σε γενική → γενική απόλυτη.
- Μετατροπή σε πρόταση: διάλεξε τον σύνδεσμο του είδους (ἐπεί, ὅτι, ἵνα, εἰ, καίπερ → εἰ καί…), κράτα τη χρονική σχέση (αόριστος μετοχής → αόριστος οριστικής) και βάλε το υποκείμενο σε ονομαστική.
Παράδειγμα 1: Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1103a: «ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν».
Λύση:
- μαθόντας: επιρρηματική χρονική μετοχή (αόριστος → προτερόχρονο: «αφού μάθουμε»), συνημμένη στο εννοούμενο υποκείμενο του ποιεῖν (ἡμᾶς).
- ποιοῦντες: επιρρηματική τροπική μετοχή (ενεστώτας → σύγχρονο: «κάνοντάς τα»), συνημμένη στο υποκείμενο του μανθάνομεν.
Μετάφραση: «γιατί όσα πρέπει να κάνουμε αφού τα μάθουμε, αυτά τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα».
Παράδειγμα 2: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.2–3: (α) «ὁ μὲν οὖν πρεσβύτερος παρὼν ἐτύγχανε». (β) «ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν».
Λύση:
(α) παρών: κατηγορηματική μετοχή (από το τυγχάνω), κατηγορούμενο στο υποκείμενο ὁ πρεσβύτερος: «ο μεγαλύτερος βρισκόταν ήδη εκεί».
(β) ἀποκτενῶν: επιρρηματική τελική μετοχή (μέλλοντας του ἀποκτείνω), συνημμένη στο υποκείμενο του συλλαμβάνει· το ὡς δείχνει ότι ο σκοπός παρουσιάζεται ως πρόθεση του υποκειμένου: «συλλαμβάνει τον Κύρο για να τον σκοτώσει».
Στη φράση «τῶν πολεμίων ἐλθόντων, οἱ πολῖται ἔφυγον», η μετοχή είναι:
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ4α): Να χαρακτηρίσετε τις μετοχές:
(α) «ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς … κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί» (Πρωταγόρας 321c–d). (β) «οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς» (Ἀπολογία 21d). (γ) «νόμον θὲς … τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν κτείνειν» (Πρωταγόρας 322d). (δ) «Πότερον δέ μοι κρεῖττον ἦν, ὦ βουλή, δημοκρατίας οὔσης παρανομεῖν ἢ ἐπὶ τῶν τριάκοντα;» (Λυσίας 7.27).
Λύση:
(α) σχόμενος: επιρρηματική αιτιολογική, συνημμένη στο υποκείμενο ὁ Προμηθεύς («επειδή βρέθηκε σε αμηχανία»).
(β) εἰδώς: επιρρηματική εναντιωματική, συνημμένη στο υποκείμενο οὗτος («ενώ δεν ξέρει»).
(γ) δυνάμενον: επιθετική, ουσιαστικοποιημένη, αντικείμενο του κτείνειν· η άρνηση μή της δίνει υποθετική χροιά («όποιον δεν μπορεί»).
(δ) οὔσης: επιρρηματική χρονική, γενική απόλυτη με υποκείμενο το δημοκρατίας («όταν υπήρχε δημοκρατία»).
Ο μονόστιχος του Μενάνδρου «Ὁ μὴ δαρεὶς ἄνθρωπος οὐ παιδεύεται» έχει μια επιθετική μετοχή με υποθετική χροιά (μή → «όποιος δεν…»). Ο Γκαίτε τον έβαλε ως μότο, στα αρχαία ελληνικά, στο πρώτο μέρος της αυτοβιογραφίας του «Ποίηση και αλήθεια».
Η μετοχή μέλλοντα με ὡς («ὡς ἀποκτενῶν») είναι συνήθως:
Ποια είναι η άρνηση της υποθετικής μετοχής;
Μετασχηματισμός. Να μετατραπούν οι μετοχές σε ισοδύναμες δευτερεύουσες προτάσεις:
(α) «Ζεὺς δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν … Ἑρμῆν πέμπει». (β) «δημοκρατίας οὔσης». (γ) «τὸν μὴ δυνάμενον αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν». (δ) «συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν».
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Αιτιολογική: «Ζεύς, ἐπεὶ ἔδεισε περὶ τῷ γένει ἡμῶν, Ἑρμῆν πέμπει» (αόριστος μετοχής → αόριστος οριστικής).
(β) Χρονική: «ὅτε δημοκρατία ἦν» (ο ενεστώτας της μετοχής → σύγχρονο με το ιστορικό ἦν της κύριας → παρατατικός).
(γ) Αναφορική–υποθετική: «(τοῦτον) ὃς ἂν μὴ δύνηται αἰδοῦς καὶ δίκης μετέχειν» — ο νόμος αφορά το μέλλον, γι' αυτό ἄν + υποτακτική.
(δ) Τελική: «συλλαμβάνει Κῦρον ἵνα ἀποκτείνῃ (αὐτόν)» — ο ιστορικός ενεστώτας επιτρέπει και «ἵνα ἀποκτείνειεν».
- Χαρακτηρισμός χωρίς «συνημμένη σε…»: γράψε πάντα σε ποιον όρο αναφέρεται ή ότι είναι απόλυτη.
- Γενική απόλυτη ενώ το υποκείμενο είναι όρος της πρότασης: τότε η μετοχή είναι συνημμένη.
- Αόριστος μετοχής μεταφρασμένος ως σύγχρονος: «μαθόντες» = «αφού έμαθαν», όχι «μαθαίνοντας».
- Κατηγορηματική με τυγχάνω ως επιρρηματική: «παρὼν ἐτύγχανε» = «έτυχε να είναι/ήταν ήδη παρών» — κατηγορηματική.
- Επιθετική (≈ αναφορική πρόταση) · κατηγορηματική (με αισθήσεως, γνώσεως, παύομαι, τυγχάνω, χαίρω) · επιρρηματική.
- Επιρρηματικές: χρονική, αιτιολογική (ὡς/ἅτε), τελική (μέλλοντας, ὡς), υποθετική (μή), εναντιωματική (καίπερ), τροπική.
- Συνημμένη (υποκείμενο = όρος της πρότασης) ή απόλυτη (γενική απόλυτη· αιτιατική με δέον, ἐξόν, δόξαν).
- Χρόνος: ενεστώτας σύγχρονο, αόριστος προτερόχρονο, μέλλοντας υστερόχρονο.
- Μετατροπή σε πρόταση: σύνδεσμος του είδους + ίδια χρονική σχέση.