Οι όροι της πρότασης
Θέμα Γ4 · Υποκείμενο, κατηγόρημα, κατηγορούμενο, αντικείμενο · Επιθετικός και κατηγορηματικός προσδιορισμός · Παράθεση και επεξήγηση
Στο Γ4α του 2026 ζητήθηκε «να χαρακτηρίσετε συντακτικά» έξι λέξεις του αδίδακτου, για 6 μονάδες: μία μονάδα ανά λέξη. Ο σωστός χαρακτηρισμός δεν είναι μόνο «αντικείμενο»: είναι «αντικείμενο του ρήματος τάδε». Αυτό το μάθημα σου δίνει το λεξιλόγιο και μια μέθοδο που δεν αφήνει κενά.
Κύριοι όροι
- Υποκείμενο: αυτό για το οποίο γίνεται λόγος — σε ονομαστική (σε απαρέμφατο ή μετοχή μπορεί να είναι σε αιτιατική ή γενική). Συχνά εννοείται από την κατάληξη του ρήματος (μανθάνομεν → ἡμεῖς).
- Ρήμα / κατηγόρημα: ό,τι λέγεται για το υποκείμενο.
- Ρηματικό κατηγόρημα: ρήμα με πλήρη σημασία (ἔγραψε, ἀπῆλθεν).
- Ονοματικό κατηγόρημα: συνδετικό ρήμα + κατηγορούμενο. Συνδετικά: εἰμί, γίγνομαι, φαίνομαι, δοκῶ, ὑπάρχω, καθίσταμαι, και στην παθητική τα αιρετικά, ονομαστικά, δοξαστικά, κλητικά (αἱροῦμαι «εκλέγομαι», ὀνομάζομαι, νομίζομαι, καλοῦμαι).
Κατηγορούμενο
Δηλώνει μια ιδιότητα που αποδίδεται μέσω του ρήματος.
- Στο υποκείμενο: «δίκαιοι γινόμεθα» — δίκαιοι κατηγορούμενο στο εννοούμενο ἡμεῖς.
- Στο αντικείμενο (με αιρετικά, ονομαστικά, δοξαστικά ρήματα στην ενεργητική): «αὐτὸν σατράπην ἐποίησε» — τον έκανε σατράπη.
Αντικείμενο
- Άμεσο (συνήθως αιτιατική) · έμμεσο (γενική ή δοτική): «τῷ Ἀσκληπιῷ ὀφείλομεν ἀλεκτρυόνα».
- Σύστοιχο (ίδιας ρίζας ή σημασίας με το ρήμα): «μάχην μάχεσθαι», «ζῆν βίον».
- Διπλό (δύο αιτιατικές, πρόσωπο και πράγμα): «διδάσκω τοὺς παῖδας τὴν μουσικήν».
Στη φράση του Ξενοφώντα «ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε», η λέξη σατράπην είναι:
Προσδιορισμοί
Ονοματικοί (προσδιορίζουν όνομα)
- Επιθετικός: επίθετο/μετοχή/αντωνυμία μέσα στο σχήμα του άρθρου — ὁ ἀγαθὸς ἀνήρ, ὁ ἀνὴρ ὁ ἀγαθός, ἀνὴρ ὁ ἀγαθός.
- Κατηγορηματικός: επίθετο έξω από το άρθρο, με ρήμα που δεν είναι συνδετικό· δηλώνει ιδιότητα που ισχύει τη στιγμή της ενέργειας: «πρῶτος ἦλθεν ὁ Κῦρος» (ήρθε πρώτος).
- Παράθεση: ουσιαστικό που προσδιορίζει άλλο ουσιαστικό στην ίδια πτώση: Σωκράτης, ὁ φιλόσοφος. Ειδική μορφή: η επιμεριστική παράθεση, που μοιράζει ένα σύνολο στα μέρη του.
- Επεξήγηση: διευκρινίζει μια γενική ή αόριστη λέξη (συνήθως αντωνυμία): «ἓν μόνον ἀγαθόν ἐστιν, ἡ ἐπιστήμη».
- Γενικές και δοτικές ως προσδιορισμοί: βλ. πλάγιες πτώσεις.
Επιρρηματικοί (προσδιορίζουν ρήμα)
Τόπου, χρόνου, τρόπου, αιτίας, σκοπού, μέσου κ.ά. Εκφράζονται με επιρρήματα, εμπρόθετους («ἀπὸ τῆς ἀρχῆς»), πλάγιες πτώσεις, μετοχές και δευτερεύουσες προτάσεις.
«Μέσα στο άρθρο = επιθετικός, έξω από το άρθρο = κατηγορηματικός ή κατηγορούμενο». Αν το ρήμα είναι συνδετικό (εἰμί, γίγνομαι…), το επίθετο έξω από το άρθρο είναι κατηγορούμενο· αν όχι, είναι κατηγορηματικός προσδιορισμός.
Μέθοδος: συντακτικός χαρακτηρισμός μιας λέξης
- Μέρος του λόγου και πτώση (ουσιαστικό σε αιτιατική; απαρέμφατο; μετοχή;).
- Από ποια λέξη εξαρτάται: ρήμα, ουσιαστικό, επίθετο, πρόθεση;
- Κάνε την ερώτηση: ποιος; (υποκείμενο) · τι; ποιον; (αντικείμενο) · τι είναι/γίνεται; (κατηγορούμενο) · ποιος από όλους; (επιθετικός).
- Έλεγξε θέση ως προς το άρθρο και είδος ρήματος (συνδετικό, αιρετικό).
- Γράψε πλήρη χαρακτηρισμό: «σατράπην: κατηγορούμενο στο αντικείμενο αὐτόν, από το ρήμα ἐποίησε».
Παράδειγμα 1: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1: «Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος».
Λύση:
- γίγνονται: ρήμα (ιστορικός ενεστώτας, «γεννιούνται»).
- παῖδες: υποκείμενο του γίγνονται · δύο: επιθετικός προσδιορισμός στο παῖδες.
- Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος: γενική της καταγωγής από το γίγνονται.
- Ἀρταξέρξης, Κῦρος: επιμεριστική παράθεση στο παῖδες.
- πρεσβύτερος, νεώτερος: επιθετικοί προσδιορισμοί στα Ἀρταξέρξης, Κῦρος.
Παράδειγμα 2: Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1103b: «τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα».
Λύση:
- γινόμεθα: συνδετικό ρήμα · υποκείμενο εννοείται (ἡμεῖς).
- δίκαιοι: κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο, μέσω του γινόμεθα.
- πράττοντες: επιρρηματική μετοχή (τροπική), συνημμένη στο υποκείμενο του γινόμεθα.
- τὰ δίκαια: αντικείμενο της μετοχής πράττοντες.
Μετάφραση: «κάνοντας τα δίκαια γινόμαστε δίκαιοι».
Στη φράση «πρῶτοι οἱ Ἀθηναῖοι ἀφίκοντο», η λέξη πρῶτοι είναι:
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ4α): Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.2: «Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε, καὶ στρατηγὸν δὲ αὐτὸν ἀπέδειξε πάντων ὅσοι ἐς Καστωλοῦ πεδίον ἁθροίζονται». Να χαρακτηρίσετε συντακτικά: Κῦρον, ἀπὸ τῆς ἀρχῆς, σατράπην, στρατηγόν, πάντων.
Λύση:
- Κῦρον: αντικείμενο του μεταπέμπεται.
- ἀπὸ τῆς ἀρχῆς: εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός της προέλευσης (κίνησης από τόπο) στο μεταπέμπεται.
- σατράπην: κατηγορούμενο στο αντικείμενο αὐτόν, από το ἐποίησε.
- στρατηγόν: κατηγορούμενο στο αντικείμενο αὐτόν, από το ἀπέδειξε (ἀποδείκνυμι = διορίζω, αιρετικό ρήμα).
- πάντων: γενική αντικειμενική στο στρατηγόν (στρατηγεῖ πάντων).
Οι όροι ὑποκείμενον και κατηγορούμενον προέρχονται από τη λογική του Αριστοτέλη: στις Κατηγορίες και στο Περὶ ἑρμηνείας, «κατηγορεῖσθαι» σημαίνει «λέγεσθαι για κάτι», και ὑποκείμενον είναι αυτό για το οποίο λέγεται. Οι γραμματικοί δανείστηκαν αργότερα τη φιλοσοφική ορολογία.
Στη φράση «μάχην μάχονται», το μάχην είναι:
Στη φράση «παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος», το Ἀρταξέρξης είναι:
Μετάφρασε και χαρακτήρισε συντακτικά το επίθετο μεγάλ- σε κάθε πρόταση:
(α) «τὴν μεγάλην πόλιν ἐποίησαν». (β) «τὴν πόλιν μεγάλην ἐποίησαν». (γ) «ἡ πόλις μεγάλη ἐγένετο». (δ) «μεγάλη ἡ πόλις ἐφαίνετο».
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) «Έφτιαξαν τη μεγάλη πόλη» — επιθετικός προσδιορισμός (μέσα στο άρθρο).
(β) «Έκαναν την πόλη μεγάλη» — κατηγορούμενο στο αντικείμενο τὴν πόλιν (ποιῶ = κάνω κάτι κάτι).
(γ) «Η πόλη έγινε μεγάλη» — κατηγορούμενο στο υποκείμενο (συνδετικό γίγνομαι).
(δ) «Η πόλη φαινόταν μεγάλη» — κατηγορούμενο στο υποκείμενο (συνδετικό φαίνομαι).
Ίδιο επίθετο, τέσσερις σημασίες: αυτό που κρίνει είναι η θέση ως προς το άρθρο και το είδος του ρήματος.
- Ελλιπής χαρακτηρισμός: «αντικείμενο» δεν αρκεί· γράψε ποιου ρήματος.
- Κατηγορούμενο χωρίς συνδετικό/αιρετικό ρήμα: με ρήμα πλήρους σημασίας το επίθετο εκτός άρθρου είναι κατηγορηματικός προσδιορισμός.
- Επίθετο ως παράθεση: παράθεση είναι κατά κανόνα ουσιαστικό.
- Ξεχνάς το εννοούμενο υποκείμενο: όταν δεν υπάρχει λέξη σε ονομαστική, γράψε «υποκείμενο εννοείται: ἡμεῖς/αὐτός».
- Υποκείμενο (συνήθως ονομαστική, συχνά εννοείται) · ρηματικό ή ονοματικό κατηγόρημα.
- Κατηγορούμενο στο υποκείμενο (με συνδετικά) ή στο αντικείμενο (με αιρετικά/ονομαστικά/δοξαστικά).
- Αντικείμενο: άμεσο, έμμεσο, σύστοιχο, διπλό.
- Μέσα στο άρθρο: επιθετικός · έξω από το άρθρο: κατηγορηματικός ή κατηγορούμενο.
- Παράθεση (ουσιαστικό, ίδια πτώση), επεξήγηση (διευκρινίζει αόριστη λέξη).
- Πάντα πλήρης χαρακτηρισμός: όρος + λέξη από την οποία εξαρτάται.