Ουσιαστικά α΄ και β΄ κλίσης
Θέμα Γ3 · Πρωτόκλιτα θηλυκά και αρσενικά · Δευτερόκλιτα · Συνηρημένα και αττική β΄ κλίση · Τονισμός
Η πιο συχνή ερώτηση της Γ3 είναι «να μεταφέρετε τους κλιτούς τύπους στον άλλο αριθμό». Μέσα σε μία φράση θα συναντήσεις σχεδόν πάντα ένα πρωτόκλιτο ή δευτερόκλιτο ουσιαστικό. Αν τα ξέρεις απέξω, κερδίζεις γρήγορες και σίγουρες μονάδες — και μετράς σωστά τις πτώσεις στη μετάφραση.
Α΄ κλίση: θηλυκά
Τα θηλυκά της α΄ κλίσης λήγουν σε -ᾱ, -ᾰ, -η.
- ἡ χώρα (ᾱ μακρό): τῆς χώρας, τῇ χώρᾳ, τὴν χώραν, ὦ χώρα · αἱ χῶραι, τῶν χωρῶν, ταῖς χώραις, τὰς χώρας.
- ἡ γλῶσσα (ᾰ βραχύ): τῆς γλώσσης, τῇ γλώσσῃ, τὴν γλῶσσαν, ὦ γλῶσσα · αἱ γλῶσσαι, τῶν γλωσσῶν, ταῖς γλώσσαις, τὰς γλώσσας.
- ἡ τιμή: τῆς τιμῆς, τῇ τιμῇ, τὴν τιμήν, ὦ τιμή · αἱ τιμαί, τῶν τιμῶν, ταῖς τιμαῖς, τὰς τιμάς.
Κανόνας: όταν πριν από το -α υπάρχει ε, ι ή ρ, το α μένει σε όλον τον ενικό (ἡμέρα–ἡμέρας, θεά–θεᾶς, οἰκία–οἰκίας). Αλλιώς η γενική και η δοτική παίρνουν η (γλῶσσα–γλώσσης, θάλαττα–θαλάττης, δόξα–δόξης).
Α΄ κλίση: αρσενικά
Λήγουν σε -ας και -ης, και η γενική ενικού τους είναι σε -ου.
- ὁ νεανίας: τοῦ νεανίου, τῷ νεανίᾳ, τὸν νεανίαν, ὦ νεανία · οἱ νεανίαι, τῶν νεανιῶν, τοῖς νεανίαις, τοὺς νεανίας.
- ὁ πολίτης: τοῦ πολίτου, τῷ πολίτῃ, τὸν πολίτην, ὦ πολῖτα · οἱ πολῖται, τῶν πολιτῶν, τοῖς πολίταις, τοὺς πολίτας.
Κλητική σε -α παίρνουν τα σε -της (ὦ πολῖτα, ὦ κριτά, ὦ δέσποτα — ανεβαίνει ο τόνος) και τα εθνικά (ὦ Πέρσα). Τα υπόλοιπα σε -ης έχουν κλητική σε -η (ὦ Ἀτρείδη).
Σε όλη την α΄ κλίση η γενική πληθυντικού είναι περισπώμενη: χωρῶν, γλωσσῶν, πολιτῶν.
Ποια είναι η γενική ενικού του ἡ μοῦσα;
Β΄ κλίση
- ὁ λόγος: τοῦ λόγου, τῷ λόγῳ, τὸν λόγον, ὦ λόγε · οἱ λόγοι, τῶν λόγων, τοῖς λόγοις, τοὺς λόγους.
- τὸ δῶρον: τοῦ δώρου, τῷ δώρῳ, τὸ δῶρον, ὦ δῶρον · τὰ δῶρα, τῶν δώρων, τοῖς δώροις, τὰ δῶρα.
- Θηλυκά σε -ος κλίνονται όπως ο λόγος, με θηλυκό άρθρο: ἡ ὁδός, ἡ νόσος, ἡ νῆσος, ἡ ψῆφος, ἡ ἤπειρος.
Συνηρημένα
- ὁ νοῦς (νόος): τοῦ νοῦ, τῷ νῷ, τὸν νοῦν, ὦ νοῦ · οἱ νοῖ, τῶν νῶν, τοῖς νοῖς, τοὺς νοῦς. Ομοίως ὁ πλοῦς, ὁ περίπλους.
- τὸ ὀστοῦν: τοῦ ὀστοῦ, τῷ ὀστῷ · τὰ ὀστᾶ.
Αττική β΄ κλίση
Λήγουν σε -ως, το ω μένει σε όλες τις πτώσεις και η υπογεγραμμένη εμφανίζεται όπου η κανονική κλίση έχει ι.
- ὁ νεώς (ναός): τοῦ νεώ, τῷ νεῴ, τὸν νεών, ὦ νεώς · οἱ νεῴ, τῶν νεών, τοῖς νεῴς, τοὺς νεώς. Ομοίως ὁ λεώς (λαός), ἡ ἅλως.
«Ε, Ι, Ρ κρατάνε το Α». Αν πριν από την κατάληξη υπάρχει ε, ι ή ρ, το α «κρατιέται» σε όλο τον ενικό (ἡμέρα, ἡμέρας, ἡμέρᾳ). Χωρίς αυτά τα γράμματα, το α γίνεται η στη γενική και στη δοτική (δόξα, δόξης, δόξῃ).
Τονισμός που κοστίζει μονάδες
- Οξύτονα της α΄ και β΄ κλίσης γίνονται περισπώμενα στη γενική και δοτική: τιμή → τιμῆς, τιμῇ · ὁδός → ὁδοῦ, ὁδῷ.
- Αν η λήγουσα είναι μακρά, ο τόνος δεν μένει στην προπαραλήγουσα: ἄνθρωπος → ἀνθρώπου, ἀνθρώπῳ.
- Η δοτική ενικού των α΄ και β΄ κλίσης έχει πάντα υπογεγραμμένη: τῇ χώρᾳ, τῷ λόγῳ.
Μέθοδος: μεταφορά φράσης στον άλλο αριθμό
- Βρες σε κάθε λέξη γένος, πτώση, αριθμό — το άρθρο είναι ο καλύτερος οδηγός.
- Αναγνώρισε την κλίση από τη γενική ενικού (-ας/-ης → α΄, -ου → β΄ ή α΄ αρσενικό).
- Γράψε τον νέο τύπο στην ίδια πτώση, με σωστό άρθρο.
- Έλεγξε τόνο, πνεύμα, υπογεγραμμένη.
- Άλλαξε και το ρήμα, αν ζητείται μεταφορά όλων των κλιτών τύπων.
Παράδειγμα 1: Να κλιθεί το ἡ θάλαττα σε όλες τις πτώσεις.
Λύση: Πριν από το -α υπάρχει ττ, άρα γενική και δοτική με η.
Ενικός: ἡ θάλαττα, τῆς θαλάττης, τῇ θαλάττῃ, τὴν θάλατταν, ὦ θάλαττα.
Πληθυντικός: αἱ θάλατται, τῶν θαλαττῶν, ταῖς θαλάτταις, τὰς θαλάττας.
Παράδειγμα 2: Να μεταφερθούν στον άλλο αριθμό: τῷ νεανίᾳ, τὸν νοῦν, τὰ δῶρα, τῆς ὁδοῦ, τοῦ νεώ.
Λύση:
- τῷ νεανίᾳ → τοῖς νεανίαις
- τὸν νοῦν → τοὺς νοῦς
- τὰ δῶρα → τὸ δῶρον
- τῆς ὁδοῦ → τῶν ὁδῶν (θηλυκό β΄ κλίσης)
- τοῦ νεώ → τῶν νεών (αττική β΄ κλίση)
Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του ὁ νεώς;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ3): «Οἱ πολῖται τῇ θεᾷ τὰ δῶρα φέρουσιν εἰς τὸν νεών»: να μεταφέρετε τους κλιτούς τύπους στον άλλο αριθμό και να γράψετε την κλητική ενικού του «πολῖται».
Λύση:
«Ὁ πολίτης ταῖς θεαῖς τὸ δῶρον φέρει εἰς τοὺς νεώς.»
- Οἱ πολῖται → ὁ πολίτης · τῇ θεᾷ → ταῖς θεαῖς · τὰ δῶρα → τὸ δῶρον · φέρουσιν → φέρει · τὸν νεών → τοὺς νεώς.
- Κλητική: ὦ πολῖτα (τα σε -της έχουν κλητική σε -α, με τόνο που ανεβαίνει).
Όταν οι Μύριοι του Ξενοφώντα αντίκρισαν επιτέλους τον Εύξεινο Πόντο, οι στρατιώτες φώναζαν «θάλαττα θάλαττα» (Κύρου Ἀνάβασις 4.7.24). Η αττική διάλεκτος έχει ττ εκεί όπου η ιωνική και η κοινή έχουν σσ: θάλαττα–θάλασσα, πράττω–πράσσω, γλῶττα–γλῶσσα.
Ποιο από τα παρακάτω ουσιαστικά είναι θηλυκό της β΄ κλίσης;
Ποια πτώση και ποιος αριθμός μπορεί να είναι καθένας από τους τύπους ἡμέρας και νεῴ; Πώς αποφασίζεις μέσα σε κείμενο;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- ἡμέρας: γενική ενικού (τῆς ἡμέρας) ή αιτιατική πληθυντικού (τὰς ἡμέρας). Το ᾱ «κρατιέται» λόγω του ρ, οπότε οι δύο τύποι ταυτίζονται.
- νεῴ: δοτική ενικού (τῷ νεῴ) ή ονομαστική/κλητική πληθυντικού (οἱ νεῴ).
Αποφασίζεις από το άρθρο ή από τη σύνταξη: αν είναι υποκείμενο ρήματος σε πληθυντικό, είναι ονομαστική πληθυντικού· αν ακολουθεί το «διὰ τρεῖς …» ή συμφωνεί με επίθετο σε -ας, είναι αιτιατική πληθυντικού.
- «τῆς γλώσσας»: πριν από το α υπάρχει σσ, άρα γλώσσης.
- Δοτική χωρίς υπογεγραμμένη (τῇ χώρα): σωστό τῇ χώρᾳ, τῷ λόγῳ.
- «ὦ πολίτα»: η κλητική ανεβάζει τον τόνο: ὦ πολῖτα.
- Αττική κλίση σαν κανονική (τοῦ νεοῦ): σωστό τοῦ νεώ, με ω σε όλες τις πτώσεις.
- Α΄ κλίση θηλυκά: -ᾱ (χώρα), -ᾰ (γλῶσσα), -η (τιμή) · ε, ι, ρ κρατάνε το α στον ενικό.
- Α΄ κλίση αρσενικά: -ας, -ης με γενική σε -ου · κλητική σε -α για τα σε -της.
- Β΄ κλίση: λόγος, δῶρον, θηλυκά σε -ος (ἡ ὁδός) · συνηρημένα (νοῦς) · αττική (νεώς, τοῦ νεώ).
- Γενική πληθυντικού α΄ κλίσης πάντα περισπώμενη · δοτική ενικού πάντα με υπογεγραμμένη.
- Στη μεταφορά αριθμού: ίδια πτώση, σωστό άρθρο, έλεγχος τόνου και πνεύματος.