Ειδικές και πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις
Θέμα Γ4 · Ονοματικές προτάσεις · Εισαγωγή, εκφορά, άρνηση, συντακτική θέση · Ευκτική του πλαγίου λόγου · Ολικής και μερικής άγνοιας
«Ο Τισσαφέρνης συκοφαντεί τον Κύρο ότι τον επιβουλεύεται» — ο Ξενοφών το γράφει «ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ». Δύο λεπτομέρειες κρύβουν όλο το νόημα: το ὡς (ο Ξενοφών δεν το υιοθετεί) και η ευκτική (το λέει ο Τισσαφέρνης, όχι ο αφηγητής). Οι ειδικές και οι πλάγιες ερωτηματικές είναι οι πιο συχνές δευτερεύουσες της Γ4.
Ονοματικές και επιρρηματικές προτάσεις
Οι δευτερεύουσες χωρίζονται σε ονοματικές (λειτουργούν σαν ουσιαστικό: υποκείμενο, αντικείμενο, επεξήγηση, παράθεση) και επιρρηματικές (λειτουργούν σαν επίρρημα: αιτία, σκοπός, χρόνος, όρος…). Οι ειδικές, οι πλάγιες ερωτηματικές, οι ενδοιαστικές και οι βουλητικές είναι ονοματικές.
Ειδικές προτάσεις
- Εισαγωγή: ὅτι, ὡς («ότι, πως»). Το ὡς δείχνει συχνά ότι ο ομιλητής δεν υιοθετεί όσα λέγονται.
- Εξάρτηση: ρήματα λεκτικά, δηλωτικά, αισθήσεως, γνώσεως (λέγω, ἀγγέλλω, δηλῶ, ὁρῶ, ἀκούω, οἶδα, μανθάνω) και εκφράσεις (δῆλόν ἐστι).
- Εκφορά:
- οριστική — κρίση αντικειμενική, κάτι πραγματικό,
- δυνητική οριστική ή ευκτική — κάτι δυνατό ή μη πραγματοποιημένο,
- ευκτική του πλαγίου λόγου — μόνο όταν το ρήμα εξάρτησης είναι σε ιστορικό χρόνο (και ιστορικό ενεστώτα)· παρουσιάζει την κρίση ως υποκειμενική, γνώμη κάποιου άλλου.
- Άρνηση: οὐ.
- Συντακτική θέση: αντικείμενο, υποκείμενο (σε απρόσωπα ή παθητικά), επεξήγηση, παράθεση.
Πλάγιες ερωτηματικές
Είναι ερωτήσεις «ενσωματωμένες» σε ρήμα: «ρωτώ αν / ποιος / πώς…».
- Ολικής άγνοιας (ναι ή όχι): εἰ («αν»), πότερον (πότερα) … ἤ, εἰ … ἤ.
- Μερικής άγνοιας (ποιος, πού, πώς…): ερωτηματικές αντωνυμίες/επιρρήματα (τίς, πῶς, ποῦ, πότε, πόσος, ποῖος) ή αναφορικές (ὅστις, ὅπως, ὅπου, ὁπότε, ὁπόσος, ὁποῖος).
- Εξάρτηση: ρήματα ερώτησης, απορίας, άγνοιας, γνώσης, σκέψης, θαυμασμού (ἐρωτῶ, ἀπορῶ, οὐκ οἶδα, σκοπῶ, θαυμάζω «απορώ»).
- Εκφορά: οριστική · δυνητική · απορηματική υποτακτική (αν στον ευθύ λόγο ήταν απορία: «τί ποιῶ;») · ευκτική του πλαγίου λόγου μετά από ιστορικό χρόνο, στη θέση οριστικής ή απορηματικής υποτακτικής.
- Άρνηση: οὐ · μή όταν εισάγεται με εἰ ή εκφέρεται με απορηματική υποτακτική (ή με την ευκτική που την αντικατέστησε).
- Συντακτική θέση: κυρίως αντικείμενο, και υποκείμενο, επεξήγηση.
Δοκίμασε δύο «κλειδιά». Αν χωράει το «ότι» και η πρόταση μεταφέρει πληροφορία → ειδική. Αν χωράει το «αν» ή μια ερωτηματική λέξη και μπορείς να τη γράψεις ως ευθεία ερώτηση με ερωτηματικό (;) → πλάγια ερωτηματική.
Η ευκτική του πλαγίου λόγου σε ειδική πρόταση εμφανίζεται μόνο όταν το ρήμα εξάρτησης είναι σε:
Μέθοδος: πλήρης αναγνώριση δευτερεύουσας
Για κάθε δευτερεύουσα στη Γ4 γράφεις πέντε στοιχεία:
- Είδος (ειδική, πλάγια ερωτηματική ολικής/μερικής άγνοιας…).
- Εισαγωγή (με ποιον σύνδεσμο ή ποια λέξη).
- Εξάρτηση (από ποιο ρήμα/έκφραση και τι είδους είναι αυτό).
- Εκφορά (έγκλιση και γιατί).
- Συντακτική θέση (αντικείμενο, υποκείμενο, επεξήγηση…).
Παράδειγμα 1: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.3: «Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ».
Λύση:
- Είδος: δευτερεύουσα ειδική πρόταση.
- Εισαγωγή: με τον ειδικό σύνδεσμο ὡς, που δείχνει ότι ο Ξενοφών δεν υιοθετεί την κατηγορία (πρόκειται για συκοφαντία).
- Εξάρτηση: από το διαβάλλει (λεκτικό ρήμα).
- Εκφορά: ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί το διαβάλλει είναι ιστορικός ενεστώτας (ιστορικός χρόνος)· η κρίση είναι υποκειμενική, του Τισσαφέρνη.
- Θέση: αντικείμενο του διαβάλλει.
Παράδειγμα 2: Ξενοφών, Ἀπομνημονεύματα 1.1.1: «Πολλάκις ἐθαύμασα τίσι ποτὲ λόγοις Ἀθηναίους ἔπεισαν οἱ γραψάμενοι Σωκράτην».
Λύση:
- Είδος: πλάγια ερωτηματική μερικής άγνοιας.
- Εισαγωγή: με την ερωτηματική αντωνυμία τίσι (επιτείνεται με το ποτέ).
- Εξάρτηση: από το ἐθαύμασα (= «απόρησα», ρήμα απορίας).
- Εκφορά: οριστική (ἔπεισαν), γιατί το γεγονός είναι πραγματικό· μετά από ιστορικό χρόνο θα μπορούσε να είναι και ευκτική, αλλά ο Ξενοφών προτιμά την οριστική.
- Θέση: αντικείμενο του ἐθαύμασα.
Μετάφραση: «Πολλές φορές απόρησα με ποια επιχειρήματα άραγε έπεισαν τους Αθηναίους αυτοί που κατήγγειλαν τον Σωκράτη».
Η πρόταση στη φράση «ἤρετο εἰ ἀληθῆ λέγοιμι» είναι:
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ4β): Πλάτων, Πρωταγόρας: (α) «ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι» (321c). (β) «ἐρωτᾷ οὖν Ἑρμῆς Δία τίνα οὖν τρόπον δοίη δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις» (322c). Να αναγνωρίσετε τις προτάσεις και να τις μετατρέψετε σε ευθύ λόγο.
Λύση:
- Και οι δύο είναι πλάγιες ερωτηματικές μερικής άγνοιας, εισάγονται με ἥντινα και τίνα και εκφέρονται με ευκτική του πλαγίου λόγου (εὕροι, δοίη). Η (α) εξαρτάται από το ἀπορίᾳ σχόμενος (= ἀπορῶν) και είναι αντικείμενό του· η (β) από το ἐρωτᾷ (ιστορικός ενεστώτας) και είναι αντικείμενό του.
- Η ευκτική αντικαθιστά απορηματική υποτακτική του ευθέος λόγου. Ευθύς λόγος: (α) «Τίνα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕρω;» · (β) «Τίνα τρόπον δῶ δίκην καὶ αἰδῶ ἀνθρώποις;».
Στον ίδιο διάλογο ο Ερμής ρωτά πράγματι σε ευθύ λόγο «πότερον … οὕτω καὶ ταύτας νείμω;» — με απορηματική υποτακτική.
Τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα αρχίζουν με μια πλάγια ερωτηματική: «Πολλάκις ἐθαύμασα τίσι ποτὲ λόγοις Ἀθηναίους ἔπεισαν…». Ολόκληρο το έργο είναι η απάντηση του Ξενοφώντα σε αυτή την απορία: μια υπεράσπιση του Σωκράτη από το κατηγορητήριο του 399 π.Χ.
Όταν μια ειδική πρόταση εισάγεται με ὡς αντί για ὅτι, συνήθως δηλώνει:
Αναγνώρισε το είδος της πρότασης: (α) «λέγει ὅτι ἀδικεῖ». (β) «ὀργίζεται ὅτι ἀδικεῖ». (γ) «οὐκ οἶδα εἰ ἀδικεῖ». (δ) «εἰ ἀδικεῖ, δίκην δώσει». Τι σε οδηγεί σε κάθε απόφαση;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Ειδική: το ὅτι εξαρτάται από λεκτικό ρήμα και μεταφέρει πληροφορία («λέει ότι αδικεί»).
(β) Αιτιολογική: μετά από ρήμα ψυχικού πάθους το ὅτι δηλώνει την αιτία («θυμώνει επειδή αδικεί»).
(γ) Πλάγια ερωτηματική ολικής άγνοιας: το εἰ εξαρτάται από ρήμα άγνοιας («δεν ξέρω αν αδικεί»).
(δ) Υποθετική: το εἰ εισάγει όρο και υπάρχει απόδοση (δίκην δώσει).
Οι ίδιοι σύνδεσμοι (ὅτι, εἰ) εισάγουν διαφορετικές προτάσεις: αποφασίζει το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται.
- Ευκτική πλαγίου λόγου μετά από αρκτικό χρόνο: δεν γίνεται· μετά από ενεστώτα (όχι ιστορικό), μέλλοντα, παρακείμενο η εκφορά μένει όπως στον ευθύ λόγο.
- Ξεχνάς τον ιστορικό ενεστώτα: διαβάλλει, ἐρωτᾷ, πέμπει στην αφήγηση μετρούν ως ιστορικός χρόνος.
- ὅστις = αναφορική πάντα: αν εξαρτάται από ρήμα ερώτησης/άγνοιας και δεν έχει προηγούμενο όρο, εισάγει πλάγια ερωτηματική.
- Παραλείπεις τη συντακτική θέση: είναι ένα από τα πέντε ζητούμενα.
- Ειδικές: ὅτι/ὡς, μετά από λεκτικά/αισθήσεως/γνώσεως · οριστική, δυνητική, ευκτική πλαγίου λόγου · άρνηση οὐ.
- Πλάγιες ερωτηματικές: εἰ, πότερον … ἤ (ολικής) · τίς, πῶς, ὅστις, ὅπως (μερικής).
- Εκφορά πλάγιας: οριστική, δυνητική, απορηματική υποτακτική, ευκτική πλαγίου λόγου.
- Ευκτική πλαγίου λόγου μόνο μετά από ιστορικό χρόνο (και ιστορικό ενεστώτα).
- Πέντε στοιχεία αναγνώρισης: είδος, εισαγωγή, εξάρτηση, εκφορά, θέση.