Αντωνυμίες
Θέματα Γ3 και Α1 · Προσωπικές, αὐτός, αυτοπαθείς, κτητικές, δεικτικές, αναφορικές, ερωτηματικές, αόριστες
«Σε ποια λέξη του κειμένου αναφέρεται η αντωνυμία;» Αυτή η ερώτηση μπαίνει συχνά στο Α1 του διδαγμένου — και για να την απαντήσεις πρέπει να ξέρεις τι κάνει κάθε αντωνυμία. Στη μετάφραση, πάλι, η διαφορά ανάμεσα στο αὐτοῦ και στο αὑτοῦ είναι ένα πνεύμα: «του» ή «του εαυτού του».
Προσωπικές
- ἐγώ: ἐμοῦ/μου, ἐμοί/μοι, ἐμέ/με · ἡμεῖς: ἡμῶν, ἡμῖν, ἡμᾶς.
- σύ: σοῦ/σου, σοί/σοι, σέ/σε · ὑμεῖς: ὑμῶν, ὑμῖν, ὑμᾶς.
- Γ΄ πρόσωπο: στην αττική πεζογραφία οι πλάγιες πτώσεις δίνονται από το αὐτός: αὐτοῦ, αὐτῷ, αὐτόν (αὐτῆς, αὐτῇ, αὐτήν) · αὐτῶν, αὐτοῖς, αὐτούς. Οι τύποι οὗ, οἷ, ἕ, σφῶν, σφίσι, σφᾶς εμφανίζονται κυρίως ως πλάγια αυτοπαθής («τον εαυτό του» που αναφέρεται στο υποκείμενο του κύριου ρήματος).
Οι τρεις χρήσεις του αὐτός
- Οριστική («ο ίδιος», όχι άλλος) — σε κατηγορηματική θέση: αὐτὸς ὁ βασιλεύς / ὁ βασιλεὺς αὐτός = ο ίδιος ο βασιλιάς.
- Επαναληπτική («ο ίδιος», ο αυτός) — σε επιθετική θέση: ὁ αὐτὸς βασιλεύς = ο ίδιος (ο ίδιος και όχι άλλος) βασιλιάς.
- Προσωπική γ΄ προσώπου — στις πλάγιες πτώσεις, χωρίς άρθρο: ἐπαινῶ αὐτόν = τον επαινώ.
Πώς μεταφράζεται σωστά το αὐτὸς ὁ Κῦρος ἦλθεν;
Αυτοπαθείς, αλληλοπαθής, κτητικές
- Αυτοπαθείς (μόνο πλάγιες πτώσεις): ἐμαυτοῦ, σεαυτοῦ (σαυτοῦ), ἑαυτοῦ (αὑτοῦ) · πληθ. ἡμῶν αὐτῶν, ὑμῶν αὐτῶν, ἑαυτῶν (σφῶν αὐτῶν). Δείχνουν ότι η ενέργεια επιστρέφει στο υποκείμενο.
- Αλληλοπαθής: ἀλλήλων, ἀλλήλοις, ἀλλήλους — «ο ένας τον άλλον».
- Κτητικές: ἐμός, σός, ἡμέτερος, ὑμέτερος, σφέτερος. Για γ΄ πρόσωπο ενικού χρησιμοποιείται η γενική: τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ (τον αδελφό του — άλλου) ή τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφόν (τον δικό του αδελφό).
Δεικτικές
- οὗτος, αὕτη, τοῦτο (τούτου, ταύτης) — δείχνει κάτι κοντινό ή που μόλις ειπώθηκε (αναφορική–ανακεφαλαιωτική χρήση).
- ὅδε, ἥδε, τόδε — δείχνει κάτι που ακολουθεί (προαναφορική χρήση).
- ἐκεῖνος — κάτι μακρινό · τοιοῦτος, τοσοῦτος, τηλικοῦτος — ποιότητα, ποσότητα, ηλικία.
Αναφορικές, ερωτηματικές, αόριστες
- Αναφορικές: ὅς, ἥ, ὅ · ὅστις, ἥτις, ὅ τι (οὗτινος/ὅτου, ᾧτινι/ὅτῳ) · οἷος, ὅσος.
- Ερωτηματική τίς, τί (τίνος/τοῦ, τίνι/τῷ, τίνα) — πάντα τονισμένη στην πρώτη συλλαβή.
- Αόριστη τὶς, τὶ (τινός/του, τινί/τῳ, τινά) — εγκλιτική, «κάποιος».
- Επιμεριστικές: ἕκαστος, ἑκάτερος · αρνητικές: οὐδείς, μηδείς.
«οὗτος κοιτάζει πίσω, ὅδε κοιτάζει μπροστά». Μετά από ταῦτα περιμένεις σύνοψη όσων προηγήθηκαν· μετά από τάδε περιμένεις αυτό που θα ειπωθεί τώρα. Στα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα (1.1.1) το «ἡ μὲν γὰρ γραφὴ κατ' αὐτοῦ τοιάδε τις ἦν» (τοιόσδε, συγγενές του ὅδε) προαναγγέλλει το κατηγορητήριο που ακολουθεί.
Μέθοδος: «σε ποια λέξη αναφέρεται η αντωνυμία;»
- Βρες γένος, αριθμό (και πτώση) της αντωνυμίας.
- Αν είναι οὗτος ή αναφορική, ψάξε προς τα πίσω· αν είναι ὅδε, ψάξε προς τα μπροστά.
- Κράτα μόνο ουσιαστικά/ονόματα με το ίδιο γένος και αριθμό (όχι απαραίτητα την ίδια πτώση).
- Δοκίμασε τη λέξη στη θέση της αντωνυμίας: πρέπει να βγαίνει νόημα.
- Στο ουδέτερο πληθυντικό (ταῦτα, ἅ) η αναφορά μπορεί να είναι ολόκληρη φράση.
Παράδειγμα 1: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.2: «Κῦρον δὲ μεταπέμπεται ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἧς αὐτὸν σατράπην ἐποίησε». Σε ποιες λέξεις αναφέρονται οι αντωνυμίες;
Λύση:
- ἧς (αναφορική, θηλ. ενικ.) → στο ἀρχῆς. Κανονικά θα ήταν ἥν (αντικείμενο του ἐποίησε), αλλά έλκεται στην πτώση του προηγούμενου ὀνόματος (έλξη του αναφορικού).
- αὐτόν (προσωπική, αρσ. ενικ.) → στο Κῦρον.
Μετάφραση: «Τον Κύρο τον καλεί από την περιοχή στην οποία τον είχε κάνει σατράπη».
Παράδειγμα 2: Να μεταφερθούν στον άλλο αριθμό: ἐμαυτῷ, τούτου, ἥτις, τινά (αρσ.), ἐκείνῃ.
Λύση:
- ἐμαυτῷ → ἡμῖν αὐτοῖς
- τούτου → τούτων
- ἥτις → αἵτινες
- τινά → τινάς
- ἐκείνῃ → ἐκείναις
Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του σύ;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Α1β): Πλάτων, Πρωταγόρας 322d: «οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν μετέχοιεν ὥσπερ ἄλλων τεχνῶν». Σε ποια λέξη αναφέρεται η αντωνυμία «αὐτῶν»; Να αιτιολογήσετε.
Λύση: Ο Δίας απαντά στον Ερμή για τη μοιρασιά της αἰδοῦς και της δίκης. Το αὐτῶν (γενική πληθυντικού, εδώ θηλυκό) αναφέρεται σε αἰδοῦς καὶ δίκης: αν λίγοι μόνο μετείχαν σε αυτές, όπως στις άλλες τέχνες, δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις. Το ρήμα μετέχω συντάσσεται με γενική, γι' αυτό η αντωνυμία είναι σε γενική.
Ποια είναι η γενική ενικού της αυτοπαθούς αντωνυμίας γ΄ προσώπου;
Στη νέα ελληνική το «αυτός» έγινε δεικτική αντωνυμία, αλλά η αρχαία σημασία «ο ίδιος» ζει ακόμη στις σύνθετες λέξεις: αυτοκίνητο (κινείται μόνο του), αυτόνομος, αυτοδίδακτος, αυτοκράτωρ.
Στη φράση τίς ἦλθεν; η λέξη τίς είναι:
Μετάφρασε και εξήγησε τη διαφορά:
(α) «ὁ στρατηγὸς αὑτὸν ἐπαινεῖ». (β) «ὁ στρατηγὸς αὐτὸν ἐπαινεῖ». (γ) «ὁ αὐτὸς στρατηγὸς ἐπαινεῖ». (δ) «αὐτὸς ὁ στρατηγὸς ἐπαινεῖ».
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) «Ο στρατηγός επαινεί τον εαυτό του» — αὑτόν με δασεία = ἑαυτόν, αυτοπαθής.
(β) «Ο στρατηγός τον επαινεί» — κάποιον άλλον· προσωπική.
(γ) «Ο ίδιος στρατηγός (και όχι άλλος) επαινεί» — επιθετική θέση, «ο αυτός».
(δ) «Ο ίδιος ο στρατηγός επαινεί» — κατηγορηματική θέση, οριστική: προσωπικά ο στρατηγός.
Τέσσερις διαφορετικές έννοιες, με τις ίδιες σχεδόν λέξεις: πνεύμα και θέση του άρθρου κάνουν όλη τη δουλειά.
- Αγνοείς το πνεύμα: αὑτοῦ (του εαυτού του) ≠ αὐτοῦ (του).
- Αναφορά μόνο με βάση την πτώση: η αναφορική συμφωνεί με το προηγούμενο σε γένος και αριθμό· την πτώση την παίρνει από τη δική της πρόταση (εκτός από έλξη).
- «ὁ αὐτός» = «αυτός»: σημαίνει «ο ίδιος».
- «ὅτις» ή «ὅ,τι»: η αττική γραφή είναι ὅστις και ὅ τι (χωριστά).
- Γ΄ πρόσωπο προσωπικής: αὐτοῦ, αὐτῷ, αὐτόν στις πλάγιες πτώσεις.
- αὐτός: οριστική (κατηγορηματική θέση), «ο ίδιος» (επιθετική θέση), προσωπική (πλάγιες πτώσεις).
- Αυτοπαθείς: ἐμαυτοῦ, σεαυτοῦ, ἑαυτοῦ/αὑτοῦ · αλληλοπαθής: ἀλλήλων.
- οὗτος → πίσω, ὅδε → μπροστά · τίς ερωτηματική, τὶς αόριστη εγκλιτική.
- Αναφορά αντωνυμίας: ίδιο γένος και αριθμός, δοκιμή νοήματος, προσοχή στην έλξη.