Μέθοδος μετάφρασης αδίδακτου
Θέμα Γ1 · Ανάλυση περιόδου σε βήματα · Μόρια και σύνδεσμοι · Χρόνοι, μετοχές, απαρέμφατα στη μετάφραση · Παγίδες
Η μετάφραση είναι 20 μονάδες — όσο η γραμματική και το συντακτικό μαζί. Δεν αρκεί να «καταλαβαίνεις περίπου»: βαθμολογείται η ακρίβεια σε χρόνους, πτώσεις, μετοχές και μόρια, και ταυτόχρονα η φυσική νεοελληνική διατύπωση. Με σωστή μέθοδο, ακόμη και ένα δύσκολο αδίδακτο σπάει σε μικρά, λύσιμα κομμάτια.
Πριν μεταφράσεις
- Διάβασε το εισαγωγικό σημείωμα: σου λέει ποιος μιλά, σε ποιον, για ποιο θέμα.
- Διάβασε το λεξιλόγιο που δίνεται και σημείωσέ το πάνω στο κείμενο.
- Διάβασε ολόκληρο το απόσπασμα μία φορά χωρίς να γράψεις: ποιο είναι το νόημα;
Μέθοδος: ανάλυση περιόδου σε έξι βήματα
- Χώρισε σε περιόδους (τελεία, άνω τελεία, ερωτηματικό).
- Βρες όλα τα ρήματα: κύρια, δευτερεύουσες (από τους συνδέσμους), απαρέμφατα, μετοχές. Κύκλωσε τους συνδέσμους.
- Βρες υποκείμενο για κάθε ρήμα (συμφωνία σε αριθμό και πρόσωπο) και αντικείμενα.
- Σύνδεσε κάθε μετοχή με τον όρο στον οποίο είναι συνημμένη (ή γενική απόλυτη) και διάλεξε είδος.
- Βάλε τους προσδιορισμούς στη θέση τους (επίθετα με ουσιαστικά, γενικές με ουσιαστικά).
- Μετάφρασε από την κύρια προς τις δευτερεύουσες, κρατώντας τη σειρά του νοήματος.
Μόρια που κρίνουν τη μετάφραση
- μέν … δέ: αντιθέτει δύο μέλη — «από τη μια … από την άλλη», «ενώ», ή απλώς «και … όμως».
- γάρ: «γιατί, δηλαδή» (αιτιολογεί ή εξηγεί την προηγούμενη φράση).
- οὖν: «λοιπόν, επομένως» · δή: «λοιπόν, βέβαια» (επιτείνει) · γε: «τουλάχιστον, βέβαια».
- τε … καί: «και … και» · οὐ μόνον … ἀλλὰ καί: «όχι μόνο … αλλά και».
- ἄν: με οριστική ιστορικού «θα …» (μη πραγματικό) · με ευκτική «θα μπορούσε» (δυνητικό) · με υποτακτική «αν/όταν» (ἐάν, ὅταν).
- καίτοι: «και όμως» · ἀλλά: «αλλά».
Χρόνοι και τύποι
- Αόριστος ≠ παρατατικός: ἔγραψε «έγραψε», ἔγραφε «έγραφε».
- Ιστορικός ενεστώτας (στην αφήγηση): μετάφρασέ τον με ενεστώτα ή με αόριστο, αλλά με συνέπεια.
- Μετοχές: συχνά γίνονται προτάσεις (αφού, επειδή, για να, αν, ενώ) ή ενεργητικές μετοχές σε -οντας.
- Απαρέμφατα: τελικό → «να», ειδικό → «ότι», έναρθρο → ουσιαστικό ή «το να».
«Ρ-Υ-Α-Π»: Ρήμα, Υποκείμενο, Αντικείμενο, Προσδιορισμοί. Μη μεταφράζεις λέξη-λέξη με τη σειρά του κειμένου· χτίσε πρώτα τον σκελετό (ρήμα και υποκείμενο) και μετά «κρέμασε» πάνω του τα υπόλοιπα.
Πώς αποδίδεται συνήθως το γάρ;
Παράδειγμα 1: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.3: «ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε Δαρεῖος καὶ κατέστη εἰς τὴν βασιλείαν Ἀρταξέρξης, Τισσαφέρνης διαβάλλει τὸν Κῦρον πρὸς τὸν ἀδελφὸν ὡς ἐπιβουλεύοι αὐτῷ».
Λύση:
- Ρήματα: ἐτελεύτησε, κατέστη (χρονική με ἐπεί) · διαβάλλει (κύρια) · ἐπιβουλεύοι (ειδική με ὡς).
- Υποκείμενα: Δαρεῖος, Ἀρταξέρξης, Τισσαφέρνης, (Κῦρος) για το ἐπιβουλεύοι.
- Αντικείμενα: τὸν Κῦρον (του διαβάλλει) · αὐτῷ (του ἐπιβουλεύοι — δοτική, αναφέρεται στον Αρταξέρξη).
Μετάφραση: «Όταν πέθανε ο Δαρείος και ανέβηκε στον θρόνο ο Αρταξέρξης, ο Τισσαφέρνης συκοφαντεί τον Κύρο στον αδελφό του ότι δήθεν τον επιβουλεύεται».
Το «δήθεν» αποδίδει το ὡς με την ευκτική του πλαγίου λόγου.
Παράδειγμα 2: Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.3–4: «ὁ δὲ πείθεται καὶ συλλαμβάνει Κῦρον ὡς ἀποκτενῶν· ἡ δὲ μήτηρ ἐξαιτησαμένη αὐτὸν ἀποπέμπει πάλιν ἐπὶ τὴν ἀρχήν. ὁ δ' ὡς ἀπῆλθε κινδυνεύσας καὶ ἀτιμασθείς, βουλεύεται ὅπως μήποτε ἔτι ἔσται ἐπὶ τῷ ἀδελφῷ, ἀλλ', ἢν δύνηται, βασιλεύσει ἀντ' ἐκείνου».
Λύση:
- ὁ δέ … ἡ δέ … ὁ δ': το άρθρο με δέ στην αρχή πρότασης = «αυτός/αυτή όμως» (αλλαγή υποκειμένου).
- ὡς ἀποκτενῶν: τελική μετοχή → «για να τον σκοτώσει».
- ἐξαιτησαμένη: χρονική μετοχή αορίστου → «αφού ζήτησε να της τον δώσουν».
- ὡς ἀπῆλθε: χρονική πρόταση → «όταν έφυγε».
- ὅπως … ἔσται, ἀλλ' … βασιλεύσει: βουλητική με δύο σκέλη· ἢν δύνηται: υπόθεση προσδοκώμενου.
Μετάφραση: «Εκείνος πείθεται και συλλαμβάνει τον Κύρο για να τον σκοτώσει· η μητέρα του όμως, αφού ζήτησε να της τον παραδώσουν, τον στέλνει πάλι πίσω στην επαρχία του. Κι εκείνος, όταν έφυγε αφού κινδύνεψε και ταπεινώθηκε, σκέφτεται πώς να μη βρεθεί ποτέ ξανά στην εξουσία του αδελφού του, αλλά, αν μπορέσει, να γίνει βασιλιάς στη θέση εκείνου».
Πώς αποδίδεται το ἄν + ευκτική (π.χ. «οὐκ ἂν γένοιντο πόλεις»);
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ1): Ξενοφών, Ἀπομνημονεύματα 1.1.1: «Πολλάκις ἐθαύμασα τίσι ποτὲ λόγοις Ἀθηναίους ἔπεισαν οἱ γραψάμενοι Σωκράτην ὡς ἄξιος εἴη θανάτου τῇ πόλει. ἡ μὲν γὰρ γραφὴ κατ' αὐτοῦ τοιάδε τις ἦν· ἀδικεῖ Σωκράτης οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ καινὰ δαιμόνια εἰσφέρων· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων».
Λεξιλόγιο: γράφομαί τινα = καταγγέλλω κάποιον · γραφή = καταγγελία.
Λύση:
«Πολλές φορές απόρησα με ποια άραγε επιχειρήματα έπεισαν τους Αθηναίους αυτοί που κατήγγειλαν τον Σωκράτη ότι άξιζε θάνατο για την πόλη. Γιατί η καταγγελία εναντίον του ήταν περίπου η εξής: ο Σωκράτης είναι ένοχος, γιατί δεν πιστεύει στους θεούς στους οποίους πιστεύει η πόλη, αλλά εισάγει άλλες, καινούργιες θεότητες· είναι ένοχος επίσης, γιατί διαφθείρει τους νέους».
Σημεία που κρίνουν τον βαθμό: ποτέ (επιτείνει την ερώτηση: «άραγε») · ὡς … εἴη (ισχυρισμός των κατηγόρων) · τοιάδε (προαναγγέλλει) · μέν … δέ (οὐ νομίζων / εἰσφέρων) · οι μετοχές νομίζων, εἰσφέρων, διαφθείρων δείχνουν σε τι συνίσταται το «ἀδικεῖ».
Μία από τις πρώτες μεγάλες μεταφράσεις στην ιστορία έγινε προς τα ελληνικά: η Μετάφραση των Εβδομήκοντα (Ο΄) της Εβραϊκής Βίβλου, που ξεκίνησε στην Αλεξάνδρεια τον 3ο αιώνα π.Χ. Οι μεταφραστές της αντιμετώπισαν το ίδιο δίλημμα με σένα στο Γ1: πιστότητα στο πρωτότυπο ή φυσικότητα στη γλώσσα-στόχο.
Πώς πρέπει να μεταφράζεις τον ιστορικό ενεστώτα μιας αφήγησης (π.χ. διαβάλλει, πέμπει);
Μετάφρασε με ακρίβεια (Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια 1103a): «οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ' ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν».
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- τῶν φύσει ὄντων: επιθετική μετοχή, γενική διαιρετική στο οὐθέν → «από όσα υπάρχουν από τη φύση».
- ἄλλως ἐθίζεται: «συνηθίζει να συμπεριφέρεται διαφορετικά».
- φερόμενος: επιθετική/αιτιολογική χροιά → «που από τη φύση του κινείται».
- οὐκ ἂν ἐθισθείη: δυνητική ευκτική → «δεν θα μπορούσε να συνηθίσει».
- οὐδ' ἂν … ἐθίζῃ: παραχωρητική (οὐδ' ἐάν) → «ούτε κι αν…».
- ῥιπτῶν: τροπική μετοχή → «ρίχνοντάς την».
Μετάφραση: «Γιατί τίποτε από όσα υπάρχουν από τη φύση δεν μπορεί να εθιστεί σε διαφορετική συμπεριφορά· για παράδειγμα, η πέτρα, που από τη φύση της κινείται προς τα κάτω, δεν θα μπορούσε να συνηθίσει να κινείται προς τα πάνω, ούτε κι αν κάποιος προσπαθεί να τη συνηθίσει ρίχνοντάς την προς τα πάνω δέκα χιλιάδες φορές».
- Λέξη-λέξη μετάφραση: η αρχαία σειρά λέξεων δεν είναι νεοελληνική· χτίσε πρώτα ρήμα και υποκείμενο.
- Αγνοείς μόρια: μέν, δέ, γάρ, οὖν, ἄν αλλάζουν τη λογική σύνδεση και μετρούν στη βαθμολογία.
- Αόριστος ως παρατατικός και το αντίστροφο: έλεγξε το θέμα του ρήματος.
- Αμετάφραστες μετοχές: κάθε μετοχή θέλει απόδοση (πρόταση ή μετοχή σε -οντας) με το σωστό είδος.
- Εισαγωγικό σημείωμα και λεξιλόγιο πρώτα · μια ανάγνωση για το νόημα.
- Ανάλυση: περίοδοι → ρήματα → υποκείμενα → αντικείμενα → μετοχές → προσδιορισμοί.
- Μόρια: μέν … δέ, γάρ (γιατί), οὖν (λοιπόν), ἄν (θα/αν ανάλογα με την έγκλιση).
- Ακρίβεια σε χρόνους: αόριστος ≠ παρατατικός · ιστορικός ενεστώτας με συνέπεια.
- Μετοχές και απαρέμφατα αποδίδονται με το σωστό είδος (αφού, επειδή, για να, να, ότι).