Επίθετα, παραθετικά, αριθμητικά
Θέμα Γ3 · Δευτερόκλιτα, τριτόκλιτα, μικτόκλιτα, ανώμαλα επίθετα · Παραθετικά ομαλά και ανώμαλα · Επιρρήματα
Ο Σωκράτης στην Ἀπολογία καταλήγει ότι είναι «σοφώτερος» από έναν άνθρωπο που νόμιζε πως ξέρει. Τα αρχαία κείμενα συγκρίνουν διαρκώς: καλύτερος, χειρότερος, μεγαλύτερος, ο πιο δίκαιος. Στη Γ3 ζητείται συχνά «ο συγκριτικός/υπερθετικός στο ίδιο γένος, πτώση και αριθμό» — και εκεί κρύβονται οι πιο ύπουλοι ανώμαλοι τύποι.
Κλίση επιθέτων
- Β΄ κλίσης, τρικατάληκτα: ἀγαθός, ἀγαθή, ἀγαθόν · δίκαιος, δικαία, δίκαιον (ε, ι, ρ → α στο θηλυκό).
- Β΄ κλίσης, δικατάληκτα: ἄδικος (ὁ, ἡ), ἄδικον — συνήθως τα σύνθετα.
- Γ΄ κλίσης, δικατάληκτα: εὐδαίμων, εὔδαιμον (εὐδαίμονος) · ἀληθής, ἀληθές: ἀληθοῦς, ἀληθεῖ, ἀληθῆ · πληθ. ἀληθεῖς, ἀληθῶν, ἀληθέσι(ν), ἀληθεῖς · ουδ. ἀληθῆ.
- Μικτόκλιτα (αρσ./ουδ. γ΄ κλίση, θηλ. α΄): πᾶς, πᾶσα, πᾶν (παντός, πάσης, παντός) · ἡδύς, ἡδεῖα, ἡδύ (ἡδέος, ἡδείας) · ἑκών, ἑκοῦσα, ἑκόν.
- Ανώμαλα: μέγας, μεγάλη, μέγα (αιτ. τὸν μέγαν, αλλά γεν. μεγάλου) · πολύς, πολλή, πολύ (αιτ. τὸν πολύν, αλλά γεν. πολλοῦ).
Παραθετικά
Ομαλά σε -τερος, -τατος
- Αν η προηγούμενη συλλαβή είναι βραχεία → -ώτερος, -ώτατος: σοφός → σοφώτερος, σοφώτατος.
- Αν είναι μακρά → -ότερος, -ότατος: δίκαιος → δικαιότερος, δικαιότατος · χαλεπός → χαλεπώτερος (βραχύ ε).
- Επίθετα γ΄ κλίσης: ἀληθής → ἀληθέστερος, ἀληθέστατος · εὐδαίμων → εὐδαιμονέστερος, εὐδαιμονέστατος.
- Συνηρημένα σε -οῦς: ἁπλοῦς → ἁπλούστερος, ἁπλούστατος.
Σε -ίων, -ιστος
ἡδύς → ἡδίων, ἥδιστος · ταχύς → θάττων, τάχιστος · καλός → καλλίων, κάλλιστος · αἰσχρός → αἰσχίων, αἴσχιστος.
Ανώμαλα
- ἀγαθός → ἀμείνων, βελτίων, κρείττων → ἄριστος, βέλτιστος, κράτιστος.
- κακός → κακίων, χείρων → κάκιστος, χείριστος.
- μέγας → μείζων → μέγιστος · μικρός → ἐλάττων → ἐλάχιστος.
- πολύς → πλείων (πλέων) → πλεῖστος · ὀλίγος → ἐλάττων → ὀλίγιστος.
- ῥᾴδιος → ῥᾴων → ῥᾷστος.
Κλίση των συγκριτικών σε -ων
ὁ μείζων: μείζονος, μείζονι, μείζονα ή μείζω · οἱ μείζονες ή μείζους, μειζόνων, μείζοσι(ν), μείζονας ή μείζους · ουδ. πληθ. μείζονα ή μείζω.
«Κοντή συλλαβή, μακρύ ω· μακριά συλλαβή, κοντό ο». Σο-φός: το σο είναι βραχύ, οπότε το επίθημα «δανείζεται» μακρό ω (σοφώτερος). Δι-καί-ος: το και είναι μακρό (δίφθογγος), οπότε αρκεί το ο (δικαιότερος).
Ποιος είναι ο συγκριτικός βαθμός του κακός;
Επιρρήματα και αριθμητικά
- Επίρρημα από επίθετο: γενική πληθυντικού με -ως αντί για -ων: σοφῶν → σοφῶς, ἀληθῶν → ἀληθῶς.
- Παραθετικά επιρρημάτων: συγκριτικός = ουδέτερο ενικού του συγκριτικού, υπερθετικός = ουδέτερο πληθυντικού του υπερθετικού: σοφῶς → σοφώτερον → σοφώτατα · εὖ → ἄμεινον → ἄριστα · μάλα → μᾶλλον → μάλιστα.
- Αριθμητικά: εἷς, μία, ἕν (ἑνός, μιᾶς, ἑνός) · δύο (γεν.-δοτ. δυοῖν) · τρεῖς, τρία (τριῶν, τρισί) · τέτταρες, τέτταρα. Αρνητικό: οὐδείς, οὐδεμία, οὐδέν.
Μέθοδος: παραθετικό «στο ίδιο γένος, πτώση και αριθμό»
- Αναγνώρισε τον τύπο: γένος, πτώση, αριθμός, βαθμός.
- Γράψε τα παραθετικά στην ονομαστική (π.χ. σοφός, σοφώτερος, σοφώτατος).
- Κλίνε τον ζητούμενο βαθμό ώσπου να φτάσεις στην ίδια πτώση.
- Για συγκριτικούς σε -ων, γράψε και τον συνηρημένο τύπο όπου υπάρχει (μείζονα/μείζω).
Παράδειγμα 1: Να γραφούν τα παραθετικά: σοφός, δίκαιος, ἀληθής, εὐδαίμων, ἁπλοῦς.
Λύση:
- σοφός → σοφώτερος → σοφώτατος
- δίκαιος → δικαιότερος → δικαιότατος
- ἀληθής → ἀληθέστερος → ἀληθέστατος
- εὐδαίμων → εὐδαιμονέστερος → εὐδαιμονέστατος
- ἁπλοῦς → ἁπλούστερος → ἁπλούστατος
Παράδειγμα 2: «τὰς μεγάλας πόλεις»: να γραφεί ο συγκριτικός και ο υπερθετικός του επιθέτου στον ίδιο τύπο.
Λύση: Αιτιατική πληθυντικού θηλυκού.
- Συγκριτικός: μείζων (θηλ. μείζων) → τὰς μείζονας ή μείζους πόλεις.
- Υπερθετικός: μέγιστος, μεγίστη, μέγιστον → τὰς μεγίστας πόλεις.
Ποιος είναι ο υπερθετικός βαθμός του ῥᾴδιος;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ3): Πλάτων, Ἀπολογία 21d: «τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι». Να γραφούν (α) ο θετικός και ο υπερθετικός βαθμός του επιθέτου στο ίδιο γένος, πτώση και αριθμό και (β) τα τρία παραθετικά του αντίστοιχου επιρρήματος.
Λύση:
(α) Ονομαστική ενικού αρσενικού: θετικός σοφός, υπερθετικός σοφώτατος.
(β) σοφῶς → σοφώτερον → σοφώτατα.
Μετάφραση της φράσης: «από αυτόν τον άνθρωπο εγώ είμαι σοφότερος».
Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου του ἀληθής;
Η λέξη ἀριστοκρατία φτιάχνεται από το ἄριστος (υπερθετικός του ἀγαθός) και το κράτος: «εξουσία των αρίστων». Στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης τη μετρά ανάμεσα στα τρία ορθά πολιτεύματα, μαζί με τη βασιλεία και την πολιτεία.
Στο αδίδακτο του 2026 (Λυσίας 7.28) ο ομιλητής λέει «εἰ μὴ πάντων ἀνθρώπων ἐμαυτῷ κακονούστατος ἦν». Ποιος είναι ο θετικός και ο συγκριτικός βαθμός, και γιατί δεν είναι «κακονοώτατος»;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Θετικός: κακόνους, κακόνουν (συνηρημένο < κακόνοος, «κακόβουλος», από το κακός + νοῦς). Τα συνηρημένα σε -ους σχηματίζουν παραθετικά σε -ούστερος, -ούστατος, όπως ἁπλοῦς → ἁπλούστερος. Άρα: κακόνους → κακονούστερος → κακονούστατος. Το «κακονοώτατος» θα προϋπέθετε ασυναίρετο θέμα με βραχεία συλλαβή, που δεν ισχύει εδώ.
Μετάφραση: «αν δεν ήμουν από όλους τους ανθρώπους ο πιο κακόβουλος προς τον εαυτό μου».
- «σοφότερος», «δικαιώτερος»: θυμήσου τον κανόνα βραχείας–μακράς συλλαβής.
- «τὸν πολλόν», «τοῦ πολύ»: σωστό τὸν πολύν, τοῦ πολλοῦ.
- Θηλυκό «ἡδέα»: σωστό ἡδεῖα, γεν. ἡδείας.
- Ξεχνάς τους συνηρημένους τύπους μείζω, μείζους, βελτίους: είναι εξίσου σωστοί και συχνοί στα κείμενα.
- Επίθετα: β΄ κλίσης (ἀγαθός, ἄδικος), γ΄ κλίσης (εὐδαίμων, ἀληθής), μικτόκλιτα (πᾶς, ἡδύς), ανώμαλα (μέγας, πολύς).
- -ώτερος μετά από βραχεία συλλαβή, -ότερος μετά από μακρά · -έστερος στα γ΄ κλίσης.
- Ανώμαλα: ἀγαθός–ἀμείνων–ἄριστος, κακός–κακίων–κάκιστος, μέγας–μείζων–μέγιστος, πολύς–πλείων–πλεῖστος.
- Συγκριτικοί σε -ων: μείζονα/μείζω, μείζονες/μείζους.
- Επιρρήματα: σοφῶς–σοφώτερον–σοφώτατα, εὖ–ἄμεινον–ἄριστα.