Ευθύς και πλάγιος λόγος
Θέμα Γ4 · Κύριες κρίσεως, επιθυμίας, ερωτηματικές στον πλάγιο λόγο · Δευτερεύουσες · Ευκτική του πλαγίου λόγου · Αλλαγές προσώπων
Στον Πρωταγόρα ο αφηγητής λέει ότι ο Ερμής ρωτά τον Δία «τίνα τρόπον δοίη» (πλάγιος λόγος) — και αμέσως μετά δίνει την ίδια απορία σε ευθύ λόγο: «νείμω;», «να τις μοιράσω;». Η μετατροπή ευθέος σε πλάγιο (και αντίστροφα) είναι κλασικό ζητούμενο του Γ4: μια άσκηση συνδυασμού όλων όσων ξέρεις για απαρέμφατα, μετοχές και δευτερεύουσες.
Τι αλλάζει στον πλάγιο λόγο
- Πρόσωπα και αντωνυμίες: το α΄ πρόσωπο του ομιλητή γίνεται γ΄ (ἐγώ → αὐτός, ή εννοείται· ἐμαυτόν → ἑαυτόν/αὑτόν)· το β΄ πρόσωπο του συνομιλητή γίνεται γ΄ (ὑμεῖς → ἐκεῖνοι/αὐτοί).
- Δεικτικά και επιρρήματα: ὅδε → ἐκεῖνος, νῦν → τότε, ἐνθάδε → ἐκεῖ.
- Η κλητική παραλείπεται ή γίνεται αντικείμενο.
Κύριες προτάσεις
- Κρίσεως (αποφαντικές) → ειδική πρόταση (ὅτι, ὡς) ή ειδικό απαρέμφατο (μετά από φημί, λέγω, νομίζω) ή κατηγορηματική μετοχή (μετά από οἶδα, ἀκούω, ἀγγέλλω). Άρνηση οὐ.
- Επιθυμίας (προστακτική, υποτακτική προτρεπτική/απαγορευτική, ευχετική ευκτική) → τελικό απαρέμφατο μετά από κελεύω, λέγω («διατάζω»), παραινῶ, δέομαι. Άρνηση μή.
- Ερωτηματικές → πλάγιες ερωτηματικές μετά από ἐρωτῶ, ἀπορῶ κ.ά.
Εκφορά μετά από ιστορικό χρόνο
- Οριστική (αρκτικών χρόνων) και υποτακτική χωρίς ἄν μπορούν να γίνουν ευκτική του πλαγίου λόγου ή να μείνουν ίδιες (για ζωντάνια).
- Υποτακτική με ἄν (ἐάν, ὅταν, ὃς ἄν): γίνεται ευκτική χωρίς ἄν (ἐάν → εἰ, ὅταν → ὅτε, ὃς ἄν → ὅς) ή μένει.
- Δεν αλλάζουν ποτέ: οι δυνητικές εγκλίσεις (ἄν + οριστική/ευκτική) και η οριστική ιστορικών χρόνων του αντίθετου του πραγματικού.
- Οι δευτερεύουσες κρατούν το είδος τους (τελική, χρονική, υποθετική…).
«Κρίση → ὅτι · Επιθυμία → να (μή) · Ερώτηση → αν/ποιος». Και ο χρυσός κανόνας για την ευκτική: «ἄν μένει, ἄν φεύγει» — το ἄν των δυνητικών μένει αμετάβλητο, το ἄν της υποτακτικής φεύγει όταν αυτή γίνει ευκτική.
Μια κύρια πρόταση επιθυμίας (π.χ. «Ἀπέλθετε») γίνεται στον πλάγιο λόγο:
Μέθοδος: από ευθύ σε πλάγιο
- Διάλεξε ρήμα εξάρτησης κατάλληλο για κάθε κύρια (εἶπεν ὅτι / ἔφη / ἐκέλευσε / ἤρετο).
- Μετέτρεψε κάθε κύρια στο αντίστοιχο σχήμα (ειδική, απαρέμφατο, πλάγια ερωτηματική).
- Άλλαξε πρόσωπα, αντωνυμίες, επιρρήματα.
- Μετά από ιστορικό χρόνο, αποφάσισε αν θα βάλεις ευκτική του πλαγίου λόγου (οριστική αρκτικών → ευκτική ίδιου χρόνου· ἐάν + υποτακτική → εἰ + ευκτική).
- Άφησε ανέγγιχτες τις δυνητικές και την οριστική του αντίθετου του πραγματικού.
Παράδειγμα 1: Να μεταφερθούν σε πλάγιο λόγο, με εξάρτηση από ιστορικό χρόνο:
(α) Κῦρος εἶπε· «Οἱ στρατιῶται ἀνδρεῖοί εἰσιν». (β) Ὁ στρατηγὸς εἶπε· «Ἀπέλθετε καὶ μὴ φοβεῖσθε». (γ) Ὁ Σωκράτης ἤρετο· «Τί ποιεῖτε;»
Λύση:
(α) «Κῦρος εἶπεν ὅτι οἱ στρατιῶται ἀνδρεῖοι εἶεν» (ευκτική πλαγίου λόγου) ή «… ὅτι ἀνδρεῖοί εἰσιν» · ή με απαρέμφατο: «Κῦρος ἔφη τοὺς στρατιώτας ἀνδρείους εἶναι».
(β) «Ὁ στρατηγὸς ἐκέλευσεν αὐτοὺς ἀπελθεῖν καὶ μὴ φοβεῖσθαι» (τελικά απαρέμφατα, άρνηση μή).
(γ) «Ὁ Σωκράτης ἤρετο ὅ τι ποιοῖεν» (πλάγια ερωτηματική μερικής άγνοιας, ευκτική πλαγίου λόγου· ή «τί ποιοῦσιν»).
Παράδειγμα 2: Να μεταφερθεί σε πλάγιο λόγο: Ὁ ἄγγελος εἶπε· «Ἐὰν ἔλθωσιν οἱ πολέμιοι, μαχούμεθα· εἰ δὲ ἐβοηθήσατε, ἐνικῶμεν ἄν».
Λύση: «Ὁ ἄγγελος εἶπεν ὅτι, εἰ ἔλθοιεν οἱ πολέμιοι, μαχοῖντο · εἰ δὲ ἐβοήθησαν, ἐνίκων ἄν».
- ἐὰν ἔλθωσιν → εἰ ἔλθοιεν (το ἄν φεύγει, υποτακτική → ευκτική).
- μαχούμεθα → μαχοῖντο (ευκτική μέλλοντα), με αλλαγή προσώπου.
- Το αντίθετο του πραγματικού (εἰ ἐβοηθήσατε … ἐνικῶμεν ἄν) δεν αλλάζει έγκλιση· αλλάζουν μόνο τα πρόσωπα.
Στον πλάγιο λόγο, μετά από ιστορικό χρόνο, η υπόθεση «ἐὰν ἔλθωσι» μπορεί να γίνει:
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ4β): «Ὁ στρατηγὸς εἶπε· «Ἐγὼ ὑμᾶς οὐ προδώσω· ἀλλ' ἕπεσθέ μοι, ἵνα σωθῆτε»». Να μετατραπεί ο ευθύς λόγος σε πλάγιο, με εξάρτηση από το «Ὁ στρατηγὸς εἶπε».
Λύση: «Ὁ στρατηγὸς εἶπεν ὅτι αὐτοὺς οὐ προδώσοι· ἐκέλευε δὲ αὐτοὺς ἕπεσθαι αὑτῷ, ἵνα σωθεῖεν».
- Κρίση → ειδική πρόταση, με ευκτική μέλλοντα του πλαγίου λόγου (προδώσοι)· ἐγώ εννοείται, ὑμᾶς → αὐτούς.
- Επιθυμία (ἕπεσθε) → τελικό απαρέμφατο (ἕπεσθαι) από το κελευστικό ἐκέλευε· μοι → αὑτῷ (πλάγια αυτοπαθής: στον ίδιο τον στρατηγό).
- Τελική πρόταση → μένει τελική, με ευκτική του πλαγίου λόγου (σωθεῖεν).
Ο Θουκυδίδης ομολογεί (1.22) ότι δεν μπορούσε να θυμηθεί κατά λέξη τους λόγους που εκφωνήθηκαν στον πόλεμο· τους έγραψε όπως του φαινόταν ότι ο καθένας θα έλεγε τα απαραίτητα για την περίσταση, μένοντας όσο πιο κοντά γινόταν στο γενικό νόημα όσων ειπώθηκαν. Πολλές ομιλίες του δίνονται μάλιστα εν μέρει σε πλάγιο λόγο.
Τι παθαίνει μια δυνητική ευκτική όταν μεταφέρεται σε πλάγιο λόγο;
Αντίστροφη μετατροπή. Να μεταφερθεί σε ευθύ λόγο: «Ἐπεδείκνυτο ὅτι ψύχοιτό τε καὶ πήγνυτο· καὶ εἶπεν ὅτι, ἐπειδὰν πρὸς τῇ καρδίᾳ γένηται αὐτῷ, τότε οἰχήσεται» (Φαίδων 118a, για τον Σωκράτη που είχε πιει το κώνειο).
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Ευθύς λόγος του ανθρώπου που έδωσε στον Σωκράτη το κώνειο:
«Ψύχεταί τε καὶ πήγνυται. Ἐπειδὰν πρὸς τῇ καρδίᾳ γένηται αὐτῷ, τότε οἰχήσεται.»
- ψύχοιτο, πήγνυτο: ευκτική του πλαγίου λόγου (μετά από το ιστορικό ἐπεδείκνυτο) → οριστική ενεστώτα ψύχεται, πήγνυται.
- ἐπειδὰν γένηται / οἰχήσεται: ο Πλάτων τα άφησε ήδη στην εκφορά του ευθέος λόγου (υποτακτική με ἄν, οριστική μέλλοντα) — δεν αλλάζουν.
Μετάφραση: «Κρυώνει και παγώνει. Όταν (το κρύο) φτάσει στην καρδιά του, τότε θα φύγει».
- Ευκτική σε δυνητικές: «ἐνικῶμεν ἄν» δεν γίνεται «νικῷεν»· μένει δυνητική.
- Ξεχνάς να φύγει το ἄν: ἐὰν ἔλθωσι → εἰ ἔλθοιεν.
- Επιθυμία σε ειδική πρόταση: η προστακτική γίνεται τελικό απαρέμφατο, όχι «εἶπεν ὅτι ἀπέλθοιεν».
- Λάθος αντωνυμία: για τον ίδιο τον ομιλητή του πλαγίου λόγου χρησιμοποίησε αὑτόν/ἑαυτόν ή εννοούμενο υποκείμενο, όχι ἐμέ.
- Κρίση → ειδική πρόταση, ειδικό απαρέμφατο ή κατηγορηματική μετοχή (οὐ).
- Επιθυμία → τελικό απαρέμφατο από κελευστικό ρήμα (μή) · ερώτηση → πλάγια ερωτηματική.
- Μετά από ιστορικό: οριστική/υποτακτική → ευκτική πλαγίου λόγου (προαιρετικά) · ἐάν/ὅταν/ὃς ἄν → εἰ/ὅτε/ὅς + ευκτική.
- Δυνητικές και αντίθετο του πραγματικού δεν αλλάζουν.
- Αλλάζουν πρόσωπα, αντωνυμίες, επιρρήματα (νῦν → τότε, ἐγώ → αὐτός).