Ουσιαστικά γ΄ κλίσης
Θέμα Γ3 · Αφωνόληκτα, ενρινόληκτα, υγρόληκτα, σιγμόληκτα, φωνηεντόληκτα, διφθογγόληκτα · Ανώμαλα
Πόλις, βασιλεύς, ναῦς, γυνή, ἀνήρ, γένος: οι πιο συχνές λέξεις των αρχαίων κειμένων είναι τριτόκλιτες. Και είναι αυτές που «σκοντάφτουν» στη Γ3, γιατί το θέμα τους αλλάζει μέσα στην κλίση. Αν ξέρεις να βρίσκεις το θέμα από τη γενική, η γ΄ κλίση γίνεται σύστημα και όχι λίστα προς αποστήθιση.
Το κλειδί: η γενική ενικού
Στη γ΄ κλίση το θέμα φαίνεται στη γενική ενικού αν αφαιρέσεις το -ος: φύλαξ → φύλακ-ος → θέμα φυλακ-. Οι καταλήξεις είναι σταθερές:
- Ενικός: -ς ή τίποτα · -ος · -ι · -α ή -ν · κλητική όπως το θέμα ή η ονομαστική.
- Πληθυντικός: -ες · -ων · -σι(ν) · -ας.
Αφωνόληκτα (θέμα σε κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ)
- ὁ φύλαξ: φύλακος, φύλακι, φύλακα, ὦ φύλαξ · φύλακες, φυλάκων, φύλαξι(ν), φύλακας.
- ἡ ἐλπίς: ἐλπίδος, ἐλπίδι, ἐλπίδα, ὦ ἐλπίς · ἐλπίδες, ἐλπίδων, ἐλπίσι(ν), ἐλπίδας.
- Κλητική των οδοντικόληκτων σε -ις: τα οξύτονα την έχουν ίδια με την ονομαστική (ὦ ἐλπίς, ὦ πατρίς), τα βαρύτονα χάνουν το οδοντικό (ὦ χάρι, ὦ Ἄρτεμι).
- Βαρύτονα σε -ις, -υς με οδοντικό θέμα έχουν αιτιατική σε -ν: ἡ χάρις → τὴν χάριν, ἡ ἔρις → τὴν ἔριν.
- ὁ γέρων (θέμα γεροντ-): γέροντος, γέροντι, γέροντα, ὦ γέρον · γέροντες, γερόντων, γέρουσι(ν), γέροντας. Ομοίως ὁ ἄρχων → τοῖς ἄρχουσι.
Ενρινόληκτα και υγρόληκτα (θέμα σε ν, ρ)
- ὁ δαίμων: δαίμονος, δαίμονι, δαίμονα, ὦ δαῖμον · δαίμονες, δαιμόνων, δαίμοσι(ν), δαίμονας. Ομοίως ὁ ἀγών (ἀγῶνος), ὁ ποιμήν (ποιμένος).
- ὁ ῥήτωρ: ῥήτορος, ῥήτορι, ῥήτορα, ὦ ῥῆτορ · ῥήτορες, ῥητόρων, ῥήτορσι(ν), ῥήτορας.
- Συγκοπτόμενα: ὁ πατήρ: πατρός, πατρί, πατέρα, ὦ πάτερ · πατέρες, πατέρων, πατράσι(ν), πατέρας. Ομοίως ἡ μήτηρ, ἡ θυγάτηρ.
- ὁ ἀνήρ: ἀνδρός, ἀνδρί, ἄνδρα, ὦ ἄνερ · ἄνδρες, ἀνδρῶν, ἀνδράσι(ν), ἄνδρας.
Για τη δοτική πληθυντικού πρόσθεσε -σι στο θέμα και «λύσε τη σύγκρουση»: κ, γ, χ + σ → ξ (φύλαξι) · τ, δ, θ, ν πέφτουν (ἐλπίσι, δαίμοσι) · -οντ-σι → -ουσι (γέρουσι, ἄρχουσι) · -αντ-σι → -ασι (πᾶσι, γίγασι).
Ποια είναι η δοτική πληθυντικού του ὁ φύλαξ;
Σιγμόληκτα (θέμα σε -σ, που αποβάλλεται)
Το σ πέφτει ανάμεσα σε φωνήεντα και ακολουθεί συναίρεση.
- τὸ γένος: γένους, γένει, γένος, ὦ γένος · γένη, γενῶν, γένεσι(ν), γένη.
- ὁ Σωκράτης: Σωκράτους, Σωκράτει, Σωκράτη, ὦ Σώκρατες.
- ἡ αἰδώς (μόνο ενικός): αἰδοῦς, αἰδοῖ, αἰδῶ, ὦ αἰδοῖ.
- τὸ κρέας: κρέως, κρέᾳ · τὰ κρέα, κρεῶν.
Φωνηεντόληκτα και διφθογγόληκτα
- ἡ πόλις: πόλεως, πόλει, πόλιν, ὦ πόλι · πόλεις, πόλεων, πόλεσι(ν), πόλεις. Ομοίως ἡ φύσις, ἡ δύναμις, ὁ πῆχυς (πήχεως).
- ὁ ἰχθύς: ἰχθύος, ἰχθύϊ, ἰχθῦν · ἰχθύες, ἰχθύων, ἰχθύσι, ἰχθῦς.
- ὁ βασιλεύς: βασιλέως, βασιλεῖ, βασιλέα, ὦ βασιλεῦ · βασιλῆς (και βασιλεῖς), βασιλέων, βασιλεῦσι(ν), βασιλέας.
- ἡ ναῦς: νεώς, νηΐ, ναῦν · νῆες, νεῶν, ναυσί(ν), ναῦς.
- ὁ βοῦς: βοός, βοΐ, βοῦν · βόες, βοῶν, βουσί(ν), βοῦς.
Ανώμαλα που πρέπει να ξέρεις
- ἡ γυνή: γυναικός, γυναικί, γυναῖκα, ὦ γύναι · γυναῖκες, γυναικῶν, γυναιξί(ν), γυναῖκας.
- ὁ Ζεύς: Διός, Διί, Δία, ὦ Ζεῦ.
- ὁ παῖς: παιδός, παιδί, παῖδα, ὦ παῖ · παῖδες, παίδων, παισί(ν), παῖδας.
- τὸ ὕδωρ: ὕδατος · τὸ οὖς: ὠτός · ἡ χείρ: χειρός, δοτ. πληθ. χερσί(ν) · ὁ κύων: κυνός.
Ποια είναι η γενική ενικού του ἡ ναῦς;
Μέθοδος: κλίνω άγνωστο τριτόκλιτο
- Βρες τη γενική ενικού (από το λεξιλόγιο ή από το κείμενο) και αφαίρεσε το -ος → θέμα.
- Κατάταξε το θέμα: αφωνόληκτο, ενρινόληκτο, υγρόληκτο, σιγμόληκτο, φωνηεντόληκτο.
- Πρόσθεσε τις σταθερές καταλήξεις· στη δοτική πληθυντικού λύσε τη σύγκρουση με το σ.
- Για τα σιγμόληκτα θυμήσου τη συναίρεση (ε + ος → ους, ε + α → η).
- Έλεγξε κλητική και αιτιατική ενικού (-α ή -ν), που είναι οι συχνότερες παγίδες.
Παράδειγμα 1: Να κλιθούν ἡ πόλις και τὸ γένος στον πληθυντικό.
Λύση:
- αἱ πόλεις, τῶν πόλεων, ταῖς πόλεσι(ν), τὰς πόλεις, ὦ πόλεις.
- τὰ γένη, τῶν γενῶν, τοῖς γένεσι(ν), τὰ γένη, ὦ γένη.
Πρόσεξε: ονομαστική και αιτιατική πληθυντικού ταυτίζονται και στα δύο.
Παράδειγμα 2: Να μεταφερθούν στον άλλο αριθμό: τοῦ βασιλέως, τὴν ναῦν, τῷ ῥήτορι, αἱ γυναῖκες, τοὺς ἄνδρας.
Λύση:
- τοῦ βασιλέως → τῶν βασιλέων
- τὴν ναῦν → τὰς ναῦς
- τῷ ῥήτορι → τοῖς ῥήτορσι(ν)
- αἱ γυναῖκες → ἡ γυνή
- τοὺς ἄνδρας → τὸν ἄνδρα
Ποια είναι η αιτιατική ενικού του ἡ χάρις;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ3): Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1: «Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος».
(α) Να γραφεί η δοτική πληθυντικού του «παῖδες». (β) Να γραφεί η κλητική ενικού του «Παρυσάτιδος». (γ) Να μεταφερθεί το «πρεσβύτερος» στον υπερθετικό βαθμό, στο ίδιο γένος, πτώση και αριθμό.
Λύση:
(α) ὁ παῖς, θέμα παιδ- + σι → παισί(ν).
(β) ἡ Παρύσατις, θέμα Παρυσατιδ- · βαρύτονο οδοντικόληκτο σε -ις, άρα κλητική χωρίς το οδοντικό: ὦ Παρύσατι.
(γ) πρέσβυς (γέρος) → πρεσβύτερος → πρεσβύτατος.
Αμέσως μετά, στην ίδια παράγραφο, ο Ξενοφών γράφει «ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι». Το τὼ παῖδε είναι δυϊκός αριθμός: ειδικός τύπος για δύο πρόσωπα ή πράγματα, που η αττική διάλεκτος χρησιμοποιούσε ακόμη στα κλασικά χρόνια.
Ποια είναι η κλητική ενικού του ὁ Σωκράτης;
Πλάτων, Πρωταγόρας 322c: «Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην». Να αναγνωριστούν οι δύο τύποι και να κλιθεί το πρώτο ουσιαστικό σε όλον τον ενικό.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- αἰδῶ: αιτιατική ενικού του ἡ αἰδώς (σιγμόληκτο· αἰδό-α → αἰδῶ). δίκην: αιτιατική ενικού του ἡ δίκη (α΄ κλίση).
- Κλίση: ἡ αἰδώς, τῆς αἰδοῦς, τῇ αἰδοῖ, τὴν αἰδῶ, ὦ αἰδοῖ. Πληθυντικό δεν έχει.
Η παγίδα: το αἰδῶ μοιάζει με ρήμα α΄ ενικού σε -ῶ, αλλά μπροστά του έρχεται το αντικείμενο του ἄγοντα και ακολουθεί το τε καὶ δίκην — δύο αιτιατικές συνδεδεμένες.
- «τῆς πόλεος» ή «τῆς πόλης»: η αττική γενική είναι πόλεως — και τονίζεται στην προπαραλήγουσα παρά τη μακρά λήγουσα.
- «τοῖς ἄνδρεσι»: σωστό ἀνδράσι(ν), όπως πατράσι(ν).
- «οἱ βασιλεῖς» ως μόνος σωστός τύπος: η αρχαιότερη αττική μορφή είναι βασιλῆς· αναφέρε και τους δύο.
- Κλητική ίδια με την ονομαστική σε όλα: ὦ δαῖμον, ὦ ῥῆτορ, ὦ πάτερ, ὦ ἄνερ, ὦ γύναι έχουν δικό τους τύπο.
- Θέμα = γενική ενικού χωρίς -ος · καταλήξεις σταθερές (-ος, -ι, -α/-ν · -ες, -ων, -σι, -ας).
- Δοτική πληθυντικού: κ/γ/χ + σ → ξ, οδοντικά και ν πέφτουν, -οντ-σι → -ουσι.
- Σιγμόληκτα με συναίρεση: γένους, γένη, Σωκράτους, ὦ Σώκρατες, αἰδῶ.
- Πόλεως, βασιλέως, νεώς, βοός · ανώμαλα: γυνή–γυναικός, Ζεύς–Διός, παῖς–παιδός.
- Συγκοπτόμενα: πατρός, ἀνδρός, πατράσι, ἀνδράσι.