Τα Αρχαία στις Πανελλαδικές: θέματα, ύλη, στρατηγική
Δομή θεμάτων (Α1–Β4, Γ1–Γ4) · Ύλη 2025-26: Φάκελος Υλικού και αδίδακτο · Πλάνο τρίωρου
Το μισό γραπτό, 50 από τις 100 μονάδες, είναι ένα αδίδακτο κείμενο που δεν έχεις δει ποτέ. Ακούγεται τρομακτικό, αλλά είναι το πιο προβλέψιμο κομμάτι της εξέτασης: κάθε χρόνο ξαναβγαίνουν οι ίδιοι τύποι, οι ίδιες δευτερεύουσες προτάσεις, οι ίδιες μετοχές. Αυτό το μάθημα είναι ο χάρτης σου: τι ακριβώς ζητείται, από πού, και πώς μοιράζεις τις τρεις ώρες.
Η δομή του γραπτού
Το γραπτό έχει δύο μέρη και κάθε ερώτηση βαθμολογείται με 10 μονάδες, εκτός από τη μετάφραση του αδίδακτου που παίρνει 20. Διάρκεια: 3 ώρες.
Α–Β. Διδαγμένο κείμενο (50 μονάδες)
Σου δίνεται στο πρωτότυπο ένα απόσπασμα από τα κείμενα του Φακέλου Υλικού. Δεν ζητείται μετάφραση.
- Α1 (10): κατανόηση — περίοδοι «Σωστό/Λάθος», σε ποια λέξη αναφέρεται μια αντωνυμία, εντοπισμός φράσεων.
- Β1 (10): ερμηνευτική ερώτηση — θεματική, αξιακή, υφολογική ή ιστορική προσέγγιση, τεκμηριωμένη με το κείμενο.
- Β2 (10): σύγκριση με παράλληλο κείμενο (συνήθως νεοελληνικό ή μεταφρασμένο).
- Β3 (10): γραμματειακό είδος, συγγραφέας, έργο — συχνά «Σωστό/Λάθος» από τις εισαγωγές του βιβλίου.
- Β4 (10): λεξιλογική–ετυμολογική ερώτηση — π.χ. ετυμολογικά συγγενείς λέξεις.
Γ. Αδίδακτο κείμενο (50 μονάδες)
Αττικός πεζός λόγος (Ξενοφών, Λυσίας, Ισοκράτης, Πλάτων κ.ά.) με εισαγωγικό σημείωμα και λίγες λέξεις λεξιλογίου.
- Γ1 (20): μετάφραση αποσπάσματος.
- Γ2 (10): ερώτηση κατανόησης/ερμηνείας στο αδίδακτο.
- Γ3 (10): γραμματική — μετατροπή τύπων, αντίστοιχοι τύποι σε άλλη έγκλιση, χρόνο, αριθμό.
- Γ4 (10): συντακτικό — συντακτικός χαρακτηρισμός όρων, αναγνώριση προτάσεων, μετασχηματισμοί (π.χ. υποθετικός λόγος, μετοχή σε πρόταση, πλάγιος λόγος).
Πόσες μονάδες παίρνει η μετάφραση του αδίδακτου κειμένου (Γ1);
Η ύλη 2025-26
Διδαγμένο: «Αρχαία Ελληνικά, Φάκελος Υλικού»
Κείμενα αναφοράς ανά θεματική ενότητα:
- Α. Η φιλοσοφία και η διαμόρφωση του ανθρώπου: Αριστοτέλης, Μετὰ τὰ φυσικά (Α 2) · Προτρεπτικός (αποσπ. 8–9) · Επίκουρος, Επιστολή στον Μενοικέα (122).
- Β. Πρωταγόρας του Πλάτωνα: ο μύθος — η διανομή των ιδιοτήτων (320c–321b), η κλοπή της φωτιάς (321b–322a), το δώρο του Δία (322a–323a) · Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1.12 (σε μετάφραση).
- Γ. Η αλληγορία του σπηλαίου: Πολιτεία 514a–515c, 518b–519a, 519b–520a · Αριστοτέλης, Πολιτικά Θ 1.3–2.1 (παιδεία).
- Δ. Η ηθική αρετή: Ἠθικὰ Νικομάχεια Β 1.1–4, Β 1.5–8, Β 6.4–8, Β 6.10–13·16.
- Ε. Η πολιτική αρετή: Πολιτικά Α 1.1–8, Α 1.10–11, Γ 6.3–4.
- ΣΤ. Η νέα οικουμένη: Πλούταρχος, Περὶ Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς 329A–D.
Από τον «Φιλοσοφικό Λόγο» εξετάζονται και οι εισαγωγές: Σωκράτης (Δ2–Δ3), βίος του Πλάτωνα, εισαγωγή στον Πρωταγόρα και στην Πολιτεία, βίος του Αριστοτέλη, εισαγωγές στα Ἠθικὰ Νικομάχεια και στα Πολιτικά.
Αδίδακτο: γραμματική και συντακτικό
Όλη η ύλη της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας Α΄–Γ΄ Γυμνασίου και το Εγχειρίδιο Γλωσσικής Διδασκαλίας (ενότητες 1–21). Αυτό καλύπτουν τα επόμενα μαθήματα αυτού του κύκλου.
Το αδίδακτο του 2026 ήταν απόσπασμα από τον λόγο του Λυσία «Περὶ τοῦ σηκοῦ»: ένας Αθηναίος απολογείται ότι δεν ξερίζωσε μια μορία, ιερή ελιά της Αθηνάς, πράξη που τιμωρούνταν αυστηρά. Το 2025 το αδίδακτο ήταν από τα «Ἀπομνημονεύματα» του Ξενοφώντα.
Μέθοδος: πώς μοιράζεις το τρίωρο
Μια δοκιμασμένη κατανομή (180 λεπτά):
- 5΄ διάβασε όλα τα θέματα και σημείωσε ποια ξέρεις σίγουρα.
- 50΄ Γ1 μετάφραση: πρώτα ολόκληρο το αδίδακτο, μετά ανάλυση περίοδο–περίοδο, μετά καθαρογραφή.
- 15΄ + 15΄ + 15΄ Γ2, Γ3, Γ4 — όσο το αδίδακτο είναι «ζεστό» στο μυαλό σου.
- 10΄ Α1 · 15΄ Β1 · 20΄ Β2 · 5΄ Β3 · 10΄ Β4.
- 20΄ έλεγχος: τόνοι και πνεύματα στη Γ3, χρόνοι και εγκλίσεις στη μετάφραση, παραπομπές στο Β1.
Αν προτιμάς να ξεκινάς από το διδαγμένο για να «ζεσταθείς», κράτησε όμως τουλάχιστον 90 λεπτά για ολόκληρο το αδίδακτο.
Παράδειγμα 1: Σε ποιο θέμα ανήκει κάθε ζητούμενο;
(α) «ναῦς: να γραφεί η γενική πληθυντικού». (β) «Να αναγνωρίσετε το είδος του υποθετικού λόγου». (γ) «Για καθεμία από τις λέξεις να γράψετε μία ετυμολογικά συγγενή από το διδαγμένο κείμενο». (δ) «Σε ποια λέξη αναφέρεται η αντωνυμία τούτων;»
Λύση:
(α) Γ3 γραμματική (σωστό: νεῶν). (β) Γ4 συντακτικό. (γ) Β4 λεξιλογικό. (δ) Α1 κατανόηση διδαγμένου.
Παράδειγμα 2: Πρώτη ανάγνωση αδίδακτου. Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 1.1.1:
«Δαρείου καὶ Παρυσάτιδος γίγνονται παῖδες δύο, πρεσβύτερος μὲν Ἀρταξέρξης, νεώτερος δὲ Κῦρος· ἐπεὶ δὲ ἠσθένει Δαρεῖος καὶ ὑπώπτευε τελευτὴν τοῦ βίου, ἐβούλετο τὼ παῖδε ἀμφοτέρω παρεῖναι.»
Λύση:
- Περίοδοι: η άνω τελεία χωρίζει δύο νοηματικά κομμάτια.
- Ρήματα: γίγνονται (κύρια) · ἠσθένει, ὑπώπτευε (μετά το ἐπεί → χρονική πρόταση) · ἐβούλετο (κύρια) · παρεῖναι (απαρέμφατο).
- Ζεύγη: μὲν … δέ μοιράζει τα δύο παιδιά.
Μετάφραση: «Ο Δαρείος και η Παρύσατις αποκτούν δύο γιους, μεγαλύτερο τον Αρταξέρξη και μικρότερο τον Κύρο. Κι όταν ο Δαρείος ήταν άρρωστος και υποψιαζόταν ότι πλησίαζε το τέλος της ζωής του, ήθελε να είναι κοντά του και οι δύο γιοι του.»
Ποιο από τα παρακάτω δεν ζητείται στο διδαγμένο κείμενο;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Β3): Να χαρακτηρίσετε τις περιόδους ως «Σωστό» ή «Λάθος».
- Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής.
- Ο Αριστοτέλης έμεινε στην Ακαδημία του Πλάτωνα περίπου είκοσι χρόνια.
- Ο Αριστοτέλης ίδρυσε την Ακαδημία.
- Ο Αριστοτέλης δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο στη Μίεζα.
- Ο Αριστοτέλης πέθανε στην Αθήνα.
Λύση:
- Σωστό (384 π.Χ.). 2. Σωστό (περίπου 367–347 π.Χ., πρώτα μαθητής και μετά δάσκαλος). 3. Λάθος — την Ακαδημία την ίδρυσε ο Πλάτων· ο Αριστοτέλης ίδρυσε αργότερα το Λύκειο. 4. Σωστό. 5. Λάθος — πέθανε στη Χαλκίδα (322 π.Χ.), όπου κατέφυγε όταν έφυγε από την Αθήνα.
Από πού προέρχεται η ύλη γραμματικής και συντακτικού για το αδίδακτο;
«5 + 4». Το διδαγμένο έχει 5 ερωτήσεις (Α1, Β1–Β4) × 10 μονάδες. Το αδίδακτο έχει 4 ερωτήσεις (Γ1–Γ4), αλλά η μετάφραση «μετράει διπλή». 5 × 10 + (20 + 3 × 10) = 100.
Σε ποιο θέμα θα βρεις την ερώτηση «να μετατρέψετε τη μετοχή σε ισοδύναμη δευτερεύουσα πρόταση»;
Στο αδίδακτο γράφεις 16/20 στη μετάφραση, 6/10 στη Γ2, 8/10 στη γραμματική και 7/10 στο συντακτικό. Στόχος σου είναι 90/100. Μπορείς να τον πετύχεις, και αν όχι, πόσες μονάδες στο αδίδακτο θα χρειαζόσουν τουλάχιστον;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Αδίδακτο: 16 + 6 + 8 + 7 = 37/50. Για 90 θα χρειαζόσουν 90 − 37 = 53 από το διδαγμένο, που έχει μέγιστο 50. Άρα ο στόχος είναι αδύνατος, ακόμη και με τέλειο διδαγμένο.
Με 50/50 στο διδαγμένο, χρειάζεσαι τουλάχιστον 90 − 50 = 40/50 στο αδίδακτο. Το δίδαγμα: για υψηλό βαθμό, το αδίδακτο (γραμματική, συντακτικό, μετάφραση) είναι αυτό που κρίνει.
- Μετάφραση τελευταία, βιαστικά. Είναι 20 μονάδες· δώσ' της χρόνο όσο είσαι ξεκούραστος.
- Αντιγραφή των θεμάτων στο τετράδιο. Οι οδηγίες το απαγορεύουν ρητά και σου τρώει χρόνο.
- Β1 χωρίς παραπομπές. Κάθε ισχυρισμός τεκμηριώνεται με φράση του αρχαίου κειμένου σε εισαγωγικά.
- Τύποι χωρίς τόνους και πνεύματα στη Γ3. Ο τύπος «ἐλυσα» δεν είναι ο ἔλυσα· ο τόνος και το πνεύμα είναι μέρος του τύπου.
- 100 μονάδες: διδαγμένο 50 (Α1, Β1–Β4) και αδίδακτο 50 (Γ1 = 20, Γ2–Γ4 = 10).
- Στο διδαγμένο δεν υπάρχει μετάφραση· ζητείται κατανόηση, ερμηνεία, παράλληλο, γραμματεία, λεξιλόγιο.
- Διδαγμένα: Πρωταγόρας, αλληγορία του σπηλαίου, Ἠθικὰ Νικομάχεια, Πολιτικά και τα υπόλοιπα κείμενα του Φακέλου Υλικού.
- Γραμματική–συντακτικό: ύλη Γυμνασίου + Εγχειρίδιο Γλωσσικής Διδασκαλίας 1–21.
- Κράτα τουλάχιστον 90 λεπτά για το αδίδακτο και 20 λεπτά για έλεγχο.