Ανώμαλα ρήματα και αρχικοί χρόνοι
Θέμα Γ3 · Β΄ αόριστοι με άλλο θέμα · Αποθετικοί μέλλοντες · Οι 25 πιο συχνοί αρχικοί χρόνοι
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, όταν ο Ξέρξης ζήτησε από τον Λεωνίδα να παραδώσει τα όπλα, εκείνος απάντησε «Μολὼν λαβέ»: «έλα να τα πάρεις». Δύο λέξεις, δύο ανώμαλα ρήματα. Στη Γ3 σχεδόν πάντα υπάρχει ένα ανώμαλο ρήμα, και ο τύπος που ζητείται βρίσκεται μόνο αν ξέρεις τους αρχικούς χρόνους.
Γιατί «ανώμαλα»
Τα ανώμαλα ρήματα σχηματίζουν χρόνους από διαφορετικά θέματα (ὁράω – ὄψομαι – εἶδον) ή με απρόβλεπτες αλλαγές (λαμβάνω – ἔλαβον – εἴληφα). Πολλά έχουν:
- β΄ αόριστο (καταλήξεις παρατατικού σε άλλο θέμα): ἔλαβον, ἔμαθον, ἔπαθον.
- αποθετικό μέλλοντα (μέση μορφή, ενεργητική σημασία): λήψομαι, μαθήσομαι, ὄψομαι, πείσομαι.
Οι πιο συχνοί αρχικοί χρόνοι
(ενεστώτας – μέλλοντας – αόριστος – παρακείμενος)
- αἱρέω (κυριεύω) – αἱρήσω – εἷλον – ᾕρηκα · μέσ. παρακ. ᾕρημαι · παθ. αόρ. ᾑρέθην
- αἰσθάνομαι – αἰσθήσομαι – ᾐσθόμην – ᾔσθημαι
- ἁμαρτάνω – ἁμαρτήσομαι – ἥμαρτον – ἡμάρτηκα
- βαίνω – βήσομαι – ἔβην – βέβηκα
- βάλλω – βαλῶ – ἔβαλον – βέβληκα · παθ. αόρ. ἐβλήθην
- γίγνομαι – γενήσομαι – ἐγενόμην – γέγονα
- γιγνώσκω – γνώσομαι – ἔγνων – ἔγνωκα · παθ. αόρ. ἐγνώσθην
- ἔρχομαι – εἶμι – ἦλθον – ἐλήλυθα
- ἐσθίω – ἔδομαι – ἔφαγον – ἐδήδοκα
- εὑρίσκω – εὑρήσω – ηὗρον (εὗρον) – ηὕρηκα (εὕρηκα) · παθ. αόρ. ηὑρέθην
- ἔχω – ἕξω ή σχήσω – ἔσχον – ἔσχηκα
- ἀποθνῄσκω – ἀποθανοῦμαι – ἀπέθανον – τέθνηκα
- λαμβάνω – λήψομαι – ἔλαβον – εἴληφα · παθ. αόρ. ἐλήφθην
- λέγω – λέξω ή ἐρῶ – ἔλεξα ή εἶπον – εἴρηκα · παθ. αόρ. ἐλέχθην ή ἐρρήθην
- μανθάνω – μαθήσομαι – ἔμαθον – μεμάθηκα
- ὁράω – ὄψομαι – εἶδον – ἑώρακα · παθ. αόρ. ὤφθην
- πάσχω – πείσομαι – ἔπαθον – πέπονθα
- πίνω – πίομαι – ἔπιον – πέπωκα
- πίπτω – πεσοῦμαι – ἔπεσον – πέπτωκα
- πυνθάνομαι – πεύσομαι – ἐπυθόμην – πέπυσμαι
- τρέχω – δραμοῦμαι – ἔδραμον – δεδράμηκα
- τυγχάνω – τεύξομαι – ἔτυχον – τετύχηκα
- φέρω – οἴσω – ἤνεγκα (ἤνεγκον) – ἐνήνοχα · παθ. αόρ. ἠνέχθην
- φεύγω – φεύξομαι – ἔφυγον – πέφευγα
- ὠνέομαι (αγοράζω) – ὠνήσομαι – ἐπριάμην – ἐώνημαι
Ποιος είναι ο αόριστος (α΄ ενικό) του φέρω;
Ο β΄ αόριστος στις άλλες εγκλίσεις
Χτίζεται πάντα από το θέμα του αορίστου, χωρίς αύξηση, με τις καταλήξεις του ενεστώτα:
- εἶδον (θέμα ἰδ-): υποτ. ἴδω · ευκτ. ἴδοιμι · προστ. ἰδέ · απαρ. ἰδεῖν · μετ. ἰδών, ἰδοῦσα, ἰδόν.
- εἶπον (θέμα εἰπ-): εἴπω · εἴποιμι · εἰπέ · εἰπεῖν · εἰπών.
- εἷλον (θέμα ἑλ-): ἕλω · ἕλοιμι · ἕλε · ἑλεῖν · ἑλών.
- ἦλθον (θέμα ἐλθ-): ἔλθω · ἔλθοιμι · ἐλθέ · ἐλθεῖν · ἐλθών.
- ἔλαβον (θέμα λαβ-): λάβω · λάβοιμι · λαβέ · λαβεῖν · λαβών.
- Μέση: ἐγενόμην → γένωμαι · γενοίμην · γενοῦ · γενέσθαι · γενόμενος.
Τονισμός: απαρέμφατο περισπώμενο (-εῖν) ή παροξύτονο στη μέση (-έσθαι) · μετοχή οξύτονη (-ών).
Πέντε προστακτικές β΄ αορίστου τονίζονται στη λήγουσα: «εἰπέ, ἐλθέ, εὑρέ, ἰδέ, λαβέ». Πες τις σαν ρυθμό: «πες — έλα — βρες — δες — πάρε». Όλες οι άλλες ανεβάζουν τον τόνο (λίπε, φύγε, μάθε).
Μέθοδος: ζητούμενος τύπος ανώμαλου ρήματος
- Βρες το ρήμα στον ενεστώτα (π.χ. εἶδον → ὁράω).
- Γράψε τους αρχικούς χρόνους και διάλεξε τον ζητούμενο χρόνο.
- Πάρε το θέμα αυτού του χρόνου και σβήσε την αύξηση εκτός οριστικής.
- Πρόσθεσε τις καταλήξεις της ζητούμενης έγκλισης/φωνής (β΄ αόριστος → καταλήξεις ενεστώτα).
- Έλεγξε τον τόνο (ἰδεῖν, λαβών, ἐλθέ).
Παράδειγμα 1: Να γραφεί ο εἶδον σε όλες τις εγκλίσεις (β΄ ενικό όπου υπάρχει), με απαρέμφατο και μετοχή.
Λύση: Οριστ. εἶδες · Υποτ. ἴδῃς · Ευκτ. ἴδοις · Προστ. ἰδέ · Απαρ. ἰδεῖν · Μετ. ἰδών, ἰδοῦσα, ἰδόν.
Παράδειγμα 2: Να γραφούν οι ζητούμενοι τύποι: (α) ἔλαβον → μέλλοντας, ίδιο πρόσωπο. (β) ἦλθον → παρακείμενος, ίδιο πρόσωπο. (γ) εἶπον → μέλλοντας. (δ) ἔπαθον → απαρέμφατο παρακειμένου.
Λύση:
(α) λήψομαι (αποθετικός μέλλοντας). (β) ἐλήλυθα. (γ) ἐρῶ (ή λέξω). (δ) πεπονθέναι.
Ποιος είναι ο μέλλοντας (α΄ ενικό) του ὁράω;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Γ3): (α) ᾑρημένος: να γραφεί το β΄ ενικό της προστακτικής παθητικού αορίστου. (β) διαβεβλημένος: να γραφεί το ίδιο. (γ) ἀπέθανον: να γραφεί το απαρέμφατο του μέλλοντα. (δ) εὗρον: να γραφεί η μετοχή του ενεργητικού παρακειμένου στο αρσενικό.
Λύση:
(α) αἱρέω, παθ. αόρ. ᾑρέθην → αἱρέθητι (χωρίς αύξηση· -θι → -τι).
(β) δια-βάλλω, παθ. αόρ. διεβλήθην → διαβλήθητι.
(γ) ἀποθανοῦμαι → ἀποθανεῖσθαι.
(δ) ηὕρηκα → ηὑρηκώς (ή εὑρηκώς).
Στο «Μολὼν λαβέ» (Πλούταρχος, Ἀποφθέγματα Λακωνικά) το μολών είναι μετοχή β΄ αορίστου του ποιητικού ρήματος βλώσκω («έρχομαι», αόρ. ἔμολον), και το λαβέ είναι μία από τις πέντε οξύτονες προστακτικές β΄ αορίστου. Κυριολεκτικά: «αφού έρθεις, πάρ' τα».
Ποιο είναι το απαρέμφατο αορίστου του ἔρχομαι;
Ποιος είναι ο παρακείμενος (α΄ ενικό) του πάσχω;
Στην Ἀπολογία (29d) ο Σωκράτης λέει στους δικαστές: «πείσομαι δὲ μᾶλλον τῷ θεῷ ἢ ὑμῖν». Από ποιο ρήμα προέρχεται το πείσομαι; Ποιο άλλο ρήμα έχει τον ίδιο ακριβώς μέλλοντα, και πώς αποφασίζεις;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Ο τύπος πείσομαι είναι μέλλοντας δύο ρημάτων:
- του πείθομαι («πείθομαι, υπακούω»), που συντάσσεται με δοτική,
- του πάσχω («παθαίνω»), αποθετικός μέλλοντας (θέμα πενθ- + σ → πείσ-).
Εδώ ακολουθεί η δοτική τῷ θεῷ … ὑμῖν, άρα είναι από το πείθομαι: «θα υπακούσω στον θεό μάλλον παρά σε εσάς». Αν η φράση ήταν π.χ. «πείσομαί τι δεινόν», θα ήταν από το πάσχω: «θα πάθω κάτι φοβερό».
- Νεοελληνικοί αόριστοι σε -α: «ἦλθα», «ἔφαγα», «εἶδα» → σωστά ἦλθον, ἔφαγον, εἶδον.
- Αύξηση στις άλλες εγκλίσεις: «εἰδεῖν», «ἠλθεῖν» → σωστά ἰδεῖν, ἐλθεῖν.
- Λάθος τόνος: «λάβε», «ἴδε», «λαβῶν» → σωστά λαβέ, ἰδέ, λαβών.
- Μέλλοντας ενεργητικής μορφής για αποθετικούς: «λήψω», «μαθήσω» → σωστά λήψομαι, μαθήσομαι.
- Ανώμαλα = χρόνοι από διαφορετικά θέματα · συχνά β΄ αόριστος και αποθετικός μέλλοντας.
- Κλειδιά: ὁράω–ὄψομαι–εἶδον · λέγω–ἐρῶ–εἶπον–εἴρηκα · φέρω–οἴσω–ἤνεγκα · ἔρχομαι–εἶμι–ἦλθον–ἐλήλυθα.
- Β΄ αόριστος: θέμα αορίστου + καταλήξεις ενεστώτα, χωρίς αύξηση εκτός οριστικής.
- Απαρέμφατο -εῖν/-έσθαι, μετοχή -ών · οξύτονες προστακτικές εἰπέ, ἐλθέ, εὑρέ, ἰδέ, λαβέ.
- πείσομαι: από πείθομαι (με δοτική) ή από πάσχω.