Λεξιλογικό–ετυμολογικό και γραμματεία
Θέματα Β4 και Β3 · Ετυμολογικά συγγενείς λέξεις, μεταπτωτικές βαθμίδες · Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης, Πρωταγόρας · Βασικές έννοιες των έργων
Ο ίδιος ο Αριστοτέλης κάνει ετυμολογία: γράφει ότι η ηθική αρετή «ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους» — το όνομα ἠθική βγήκε από το ἔθος με μια μικρή αλλαγή. Στη Β4 κάνεις το ίδιο: βρίσκεις τη ρίζα που ενώνει μια νεοελληνική λέξη με μια λέξη του διδαγμένου. Στη Β3 ελέγχονται γνώσεις για τους συγγραφείς. Είναι 20 μονάδες που κερδίζονται με μέθοδο και επανάληψη.
Β4: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
Ετυμολογικά συγγενείς είναι λέξεις που έχουν κοινή ρίζα (κοινό θέμα), ακόμη κι αν σήμερα διαφέρουν πολύ στη μορφή ή στη σημασία.
Μεταπτωτικές βαθμίδες
Το φωνήεν της ρίζας αλλάζει (ε / ο / α ή χάνεται):
- λεγ- / λογ-: λέγω – λόγος – διάλογος
- φθερ- / φθορ- / φθαρ-: φθείρω – φθορά – άφθαρτος
- γεν- / γον- / γν-: γίγνομαι – γονέας – γνήσιος
- τρεπ- / τροπ- / τραπ-: τρέπω – τρόπος – ἐτράπην (παθ. αόρ.) – ανατροπή
- στρεφ- / στροφ- / στραφ-: στρέφω – στροφή – ανάστροφος
- σεχ- / σχ- / ἑξ-: ἔχω – σχέση – ἕξις – σχήμα
Άλλες αλλαγές
- Αφομοίωση/απλοποίηση συμφώνων: πράττω (πραγ-) – πράγμα, πρακτικός, πράξη.
- Σύνθεση και παραγωγή: νομοθέτης (νόμος + τίθημι), ένδεια (ἐν + δέω).
- Μη ετυμολογικά ζευγάρια: η ομοιότητα ήχου δεν αρκεί — πρέπει να υπάρχει κοινή ρίζα και σημασιολογική σχέση.
«Βγάλε τα ρούχα της λέξης»: αφαίρεσε προθέσεις, καταλήξεις και επιθήματα, ώσπου να μείνει ο «σκελετός» της ρίζας (δια-στρέφ-ω → στρεφ-). Μετά ψάξε στο κείμενο την ίδια ρίζα με ε, ο ή α.
Ποια λέξη του Αριστοτέλη είναι ετυμολογικά συγγενής με τη νεοελληνική διαφθορά;
Β3: γραμματεία — τα απαραίτητα
Σωκράτης (469–399 π.Χ.)
Δεν έγραψε τίποτα· τον γνωρίζουμε κυρίως από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα. Μέθοδοι: διαλεκτική, μαιευτική, ειρωνεία, αναζήτηση ορισμών, επαγωγική μέθοδος. Καταδικάστηκε το 399 π.Χ. για ασέβεια (δεν αναγνωρίζει τους θεούς της πόλης και εισάγει «καινὰ δαιμόνια») και διαφθορά των νέων · κατήγοροι: Μέλητος, Άνυτος, Λύκων.
Πλάτων (427–347 π.Χ.)
Μαθητής του Σωκράτη. Ίδρυσε την Ακαδημία (περίπου 387 π.Χ.). Γράφει διαλόγους, συχνά με τον Σωκράτη ως κεντρικό πρόσωπο. Πρωταγόρας: ο σοφιστής Πρωταγόρας υποστηρίζει ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται και διηγείται τον μύθο του Προμηθέα. Πολιτεία: τρεις τάξεις (άρχοντες-φύλακες, επίκουροι, παραγωγοί), φιλόσοφοι-βασιλείς, αλληγορία του σπηλαίου για την παιδεία.
Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.)
Γεννήθηκε στα Στάγειρα· ο πατέρας του, Νικόμαχος, ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας. Περίπου 20 χρόνια στην Ακαδημία (367–347). Δάσκαλος του Αλεξάνδρου στη Μίεζα (από το 343/2). Ίδρυσε το Λύκειο στην Αθήνα (335 π.Χ.) — «περιπατητική» σχολή. Έφυγε από την Αθήνα το 323 και πέθανε στη Χαλκίδα το 322. Ἠθικὰ Νικομάχεια: ευδαιμονία ως σκοπός, διανοητικές και ηθικές αρετές, μεσότητα. Πολιτικά: ο άνθρωπος «φύσει πολιτικὸν ζῷον», η πόλη ως φυσική και αυτάρκης κοινότητα.
Πρωταγόρας
Σοφιστής από τα Άβδηρα (5ος αι. π.Χ.). Διάσημο απόφθεγμα: «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος».
Μέθοδος: Β4 βήμα προς βήμα
- Για κάθε νεοελληνική λέξη βρες τη ρίζα (αφαίρεσε προθέσεις και καταλήξεις).
- Γράψε τις μεταπτωτικές βαθμίδες της ρίζας (ε/ο/α).
- Σάρωσε το διδαγμένο κείμενο για λέξη με την ίδια ρίζα.
- Επιβεβαίωσε ότι υπάρχει σημασιολογική συγγένεια (όχι μόνο ηχητική).
- Γράψε τη λέξη όπως εμφανίζεται στο κείμενο (ίδιος τύπος).
Παράδειγμα 1: Στο απόσπασμα των Ἠθικῶν Νικομαχείων Β 1 υπάρχουν οι λέξεις ἐθίζοντες, πράττοντες, ἀνδρεῖοι, ἕξεις, διδάξοντος. Να γραφεί για καθεμία μία νεοελληνική ετυμολογικά συγγενής.
Λύση:
- ἐθίζοντες (ἔθος) → έθιμο, εθισμός, συνήθεια.
- πράττοντες (πραγ-) → πράξη, πρακτικός, πράγμα.
- ἀνδρεῖοι (ἀνήρ, ἀνδρ-) → ανδρεία, ανδρικός.
- ἕξεις (ἔχω, σεχ-/σχ-) → σχέση, σχήμα, έξη.
- διδάξοντος (διδαχ-) → διδακτικός, αυτοδίδακτος.
Παράδειγμα 2: Να γραφεί από το ίδιο κείμενο μία λέξη ετυμολογικά συγγενής με καθεμία: οικοδομή, θεσμός, φοβία, ενέργεια.
Λύση:
- οικοδομή → οἰκοδομεῖν / οἰκοδόμοι (οἶκος + δέμω).
- θεσμός → νομοθέται (τίθημι, θε-).
- φοβία → φοβεῖσθαι (φόβος).
- ενέργεια → ἐνεργειῶν (ἐν + ἔργον).
Πρόσεξε: αν μια λέξη δεν έχει συγγενή στο κείμενο, δεν «φτιάχνεις» σύνδεση από ηχητική ομοιότητα.
Πού γεννήθηκε ο Αριστοτέλης;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών (Β3): Να χαρακτηρίσετε ως Σωστό ή Λάθος:
- Ο Σωκράτης κατηγορήθηκε για ασέβεια και διαφθορά των νέων.
- Ο Πλάτων ίδρυσε το Λύκειο.
- Στον διάλογο Πρωταγόρας, ο σοφιστής υποστηρίζει ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται.
- Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι οι ηθικές αρετές είναι έμφυτες.
- Κατά τον Αριστοτέλη, ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικὸν ζῷον».
Λύση: 1. Σωστό · 2. Λάθος (ο Πλάτων ίδρυσε την Ακαδημία, ο Αριστοτέλης το Λύκειο) · 3. Σωστό · 4. Λάθος («οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται») · 5. Σωστό.
Το Λύκειο του Αριστοτέλη πήρε το όνομά του από το ιερό του Απόλλωνα Λυκείου στην Αθήνα, όπου βρισκόταν το γυμνάσιο στο οποίο δίδασκε. Η σχολή του λεγόταν περιπατητική από τον περίπατο, τη στοά όπου γίνονταν οι συζητήσεις. Γι' αυτό τα σημερινά μας «Λύκεια» έχουν αριστοτελικό όνομα.
Σε ποιον ανήκει η φράση «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος»;
Πρωταγόρας 322c: «Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν, Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν' εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί». Να γραφούν δύο νεοελληνικές ετυμολογικά συγγενείς λέξεις για καθεμία από τις τονισμένες.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
- ἀπόλοιτο (ἀπόλλυμι, ρίζα ὀλ-) → απώλεια, όλεθρος (και ολέθριος).
- κόσμοι (κόσμος, κοσμέω) → κόσμημα, κοσμοπολίτης.
- δεσμοί (δέω «δένω», δε-) → δέσμη, διάδημα.
- συναγωγοί (σύν + ἄγω) → συναγωγή, παιδαγωγός (και αγωγός).
Η παγίδα: το «δεσμοί» έρχεται από το δέω «δένω», όχι από το δέω «χρειάζομαι» (δεῖ) — δύο διαφορετικά ρήματα με ίδια μορφή.
- Ηχητική αντί για ετυμολογική σύνδεση: φέρω ≠ φθείρω, φύσις ≠ φοβοῦμαι.
- Διαφορετικός τύπος από το κείμενο: στη Β4 γράφεις τη λέξη όπως υπάρχει στο διδαγμένο.
- Σύγχυση τόπων και σχολών: Ακαδημία (Πλάτων) ≠ Λύκειο (Αριστοτέλης) · Στάγειρα (γέννηση) ≠ Μίεζα (Αλέξανδρος) ≠ Χαλκίδα (θάνατος).
- Αιτιολόγηση όπου δεν ζητείται: στη Β3 Σωστό/Λάθος αρκεί η λέξη, εκτός αν ζητείται τεκμηρίωση.
- Ετυμολογικά συγγενείς = κοινή ρίζα · μεταπτωτικές βαθμίδες ε/ο/α (λεγ-λογ, φθερ-φθορ-φθαρ, γεν-γον-γν).
- Βγάλε προθέσεις και καταλήξεις, βρες τη ρίζα, έλεγξε και τη σημασία.
- Σωκράτης 469–399 (ασέβεια, διαφθορά νέων) · Πλάτων 427–347 (Ακαδημία, διάλογοι).
- Αριστοτέλης 384–322: Στάγειρα, Ακαδημία 20 χρόνια, Μίεζα, Λύκειο, Χαλκίδα.
- Πρωταγόρας από τα Άβδηρα: «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος».