🩸

Αιμοφόρα Αγγεία & Αρτηριακή Πίεση

Αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή, σφυγμός, ανταλλαγή ουσιών, υπέρταση και υπόταση

Γιατί με νοιάζει;

Στο φαρμακείο ή στον γιατρό θα ακούσεις «έχεις 12 με 8». Τι σημαίνουν αυτοί οι δύο αριθμοί; Και γιατί ο γιατρός πιάνει τον σφυγμό στον καρπό και όχι σε μια φλέβα; Όλα εξηγούνται από τη δομή των αγγείων.

Τρία είδη αγγείων

Αρτηρίες (και αρτηρίδια): μεταφέρουν το αίμα από την καρδιά προς την περιφέρεια.
Τριχοειδή: παρεμβάλλονται μεταξύ αρτηριών και φλεβών και επιτρέπουν την ανταλλαγή ουσιών με τους ιστούς.
Φλέβες (και φλεβίδια): επαναφέρουν το αίμα στην καρδιά.

Αρτηρίες και σφυγμός

Οι αρτηρίες έχουν παχύτερα τοιχώματα, μικρότερη εσωτερική διάμετρο από τις φλέβες και περισσότερο μυϊκό ιστό. Με κάθε συστολή των κοιλιών διοχετεύεται αίμα στις αρτηρίες και τα τοιχώματά τους διευρύνονται· η διεύρυνση αυτή ονομάζεται σφυγμός.

Κάθε παλμός της καρδιάς προκαλεί έναν σφυγμό, άρα σφυγμοί και παλμοί έχουν τον ίδιο ρυθμό. Ο σφυγμός ανιχνεύεται στον καρπό και σε άλλα σημεία.

Το αίμα προωθείται και με τις συσπάσεις των τοιχωμάτων των αρτηριών. Οι δύο μεγαλύτερες αρτηρίες είναι η πνευμονική αρτηρία και η αορτή· όλες οι άλλες είναι διακλαδώσεις τους. Στις αρτηρίες το αίμα κινείται με μεγαλύτερη ταχύτητα και έχει μεγαλύτερη πίεση απ' ό,τι στις φλέβες.

Φλέβες και τριχοειδή

Οι φλέβες είναι περισσότερες από τις αρτηρίες και δεν εμφανίζουν σφυγμό. Στο εσωτερικό τους έχουν βαλβίδες που επιτρέπουν μονόδρομη πορεία προς την καρδιά. Ανά πάσα στιγμή πάνω από τα 2/3 του αίματος βρίσκεται σε φλέβες και φλεβίδια (περίπου 75% φλέβες, 20% αρτηρίες, 5% τριχοειδή) — οι φλέβες λειτουργούν σαν δεξαμενές αίματος.

Τα τριχοειδή είναι τα πολυπληθέστερα και λεπτότερα αγγεία, με διάμετρο περίπου όση ένα ερυθρό αιμοσφαίριο ( $7\ \mu m$ ). Το τοίχωμά τους είναι ένα μονόστιβο στρώμα επιθηλιακών κυττάρων, το ενδοθήλιο. Μέσω αυτού γίνεται η ανταλλαγή ουσιών αίματος–ιστών και η ανταλλαγή $O_2$ και $CO_2$ με παθητική διάχυση. Τα τοιχώματα επιτρέπουν επίσης στα λευκοκύτταρα να τα διαπερνούν.

Στο αρτηριακό άκρο η πίεση είναι σχετικά υψηλή και μικρά μόρια του πλάσματος περνούν στο μεσοκυττάριο υγρό· ερυθρά και μεγάλα μόρια (πρωτεΐνες) μένουν μέσα. Στο φλεβικό άκρο η πίεση πέφτει και υγρό μαζί με άχρηστα συστατικά επαναρροφάται.

Γρήγορος έλεγχος

Ποιο χαρακτηριστικό έχουν οι φλέβες αλλά όχι οι αρτηρίες;

Αρτηριακή πίεση

Πίεση του αίματος είναι η πίεση που ασκεί το αίμα στο τοίχωμα ενός αγγείου· συνήθως εννοούμε τις αρτηρίες.

Συστολική (μέγιστη): σε κάθε συστολή της καρδιάς, περίπου 110–150 mmHg.
Διαστολική (ελάχιστη): όταν η καρδιά χαλαρώνει, περίπου 80 mmHg.

Η πίεση μειώνεται από τις αρτηρίες στα αρτηρίδια και στα τριχοειδή και ελαχιστοποιείται στις φλέβες, λόγω τριβής αίματος–τοιχωμάτων. Η ταχύτητα ροής ελαχιστοποιείται στα τριχοειδή, ώστε να διευκολύνεται η ανταλλαγή ουσιών. Στις φλέβες το αίμα κινείται χάρη στη συστολή των σκελετικών μυών.

Η πίεση είναι δείκτης υγείας και συνήθως αυξάνεται με την ηλικία. Παθολογική αύξηση = αρτηριακή υπέρταση· παθολογική μείωση = αρτηριακή υπόταση. Η υπέρταση είναι «ύπουλος εχθρός», γιατί συνήθως δεν τη γνωρίζουμε μέχρι ένα καρδιακό επεισόδιο· οι κίνδυνοι αφορούν καρδιά, εγκέφαλο και νεφρούς. Προφύλαξη: έλεγχος πίεσης, αποφυγή καπνίσματος, υγιεινή διατροφή, άσκηση. Δες και την έννοια της πίεσης από τη Φυσική.

Κόλπο μνήμης

«Αρτηρία = Από την καρδιά» και «Φλέβα = Φέρνει πίσω». Το «12 με 8» του γιατρού είναι σε cmHg: 120 mmHg συστολική (ο «χτύπος») και 80 mmHg διαστολική (η «ανάπαυλα»).

Μέθοδος: αναγνώριση αγγείου

Ρώτα προς τα πού πάει το αίμα: από την καρδιά → αρτηρία· προς την καρδιά → φλέβα (ανεξάρτητα από το αν είναι οξυγονωμένο!).
Δομή: παχύ μυϊκό τοίχωμα, στενός αυλός, σφυγμός → αρτηρία· λεπτότερο τοίχωμα, βαλβίδες, χωρίς σφυγμό → φλέβα· ένα στρώμα κυττάρων → τριχοειδές.
Λειτουργία ανταλλαγής ουσιών → μόνο τριχοειδή.

Άσκηση: Γιατί ο γιατρός μετρά τον σφυγμό στον καρπό και τι πληροφορία παίρνει για την καρδιά;

Λύση:

Στον καρπό περνά αρτηρία κοντά στην επιφάνεια. Κάθε παλμός της καρδιάς στέλνει αίμα στις αρτηρίες και διευρύνει τα τοιχώματά τους (σφυγμός), άρα ο αριθμός σφυγμών ανά λεπτό = αριθμός παλμών της καρδιάς. Οι φλέβες δεν έχουν σφυγμό.

Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Να εξηγήσεις γιατί η ανταλλαγή ουσιών γίνεται μόνο στα τριχοειδή. (β) Τι συμβαίνει στο αρτηριακό και τι στο φλεβικό άκρο τους; (γ) Πώς κινείται το αίμα στις φλέβες, όπου η πίεση είναι ελάχιστη;

Λύση:

(α) Γιατί το τοίχωμά τους είναι μονόστιβο ενδοθήλιο, η διάμετρός τους επιτρέπει να περνά ένα ερυθρό τη φορά και η ταχύτητα ροής είναι ελάχιστη, οπότε υπάρχει χρόνος για διάχυση.

(β) Στο αρτηριακό άκρο η πίεση είναι υψηλή και μικρά μόρια περνούν στο μεσοκυττάριο υγρό· στο φλεβικό άκρο η πίεση πέφτει και υγρό με άχρηστα συστατικά επαναρροφάται.

(γ) Με τη συστολή των σκελετικών μυών, ενώ οι βαλβίδες των φλεβών εμποδίζουν την επιστροφή του αίματος.

Ήξερες ότι;

Αν έβαζες όλα τα αιμοφόρα αγγεία του σώματός σου το ένα πίσω από το άλλο, θα έφταναν περίπου 100.000 km — δηλαδή θα τύλιγαν τη Γη στον Ισημερινό δυόμισι φορές.

Γρήγορος έλεγχος

Πού είναι ελάχιστη η ταχύτητα ροής του αίματος και γιατί αυτό είναι χρήσιμο;

Πρόκληση

Ένας ενήλικας έχει 5,5 L αίματος. Με βάση την κατανομή 75% φλέβες, 20% αρτηρίες, 5% τριχοειδή, πόσο αίμα βρίσκεται κάθε στιγμή σε καθεμία κατηγορία; Επιβεβαιώνεται ότι «πάνω από τα 2/3 είναι στις φλέβες»;

Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση

Φλέβες: $0{,}75 \cdot 5{,}5 = 4{,}125\ \text{L}$ . Αρτηρίες: $0{,}20 \cdot 5{,}5 = 1{,}1\ \text{L}$ . Τριχοειδή: $0{,}05 \cdot 5{,}5 = 0{,}275\ \text{L}$ (σύνολο $5{,}5\ \text{L}$ ✓).

Τα 2/3 του 5,5 L είναι περίπου $3{,}67\ \text{L}$ και $4{,}125 > 3{,}67$ , άρα ναι — οι φλέβες είναι πραγματικές «δεξαμενές αίματος».

Γρήγορος έλεγχος

Ποιος παράγοντας είναι κυρίως υπεύθυνος για την κίνηση του αίματος στις φλέβες;

Συνηθισμένα λάθη

«Αρτηρία = οξυγονωμένο αίμα». Το κριτήριο είναι η κατεύθυνση (από την καρδιά). Η πνευμονική αρτηρία μεταφέρει μη οξυγονωμένο αίμα.
Σφυγμός στις φλέβες. Σφυγμό έχουν μόνο οι αρτηρίες.
Ανταλλαγή ουσιών σε αρτηρίες. Γίνεται μόνο στα τριχοειδή.
Μπέρδεμα συστολικής–διαστολικής. Συστολική = μέγιστη (συστολή καρδιάς), διαστολική = ελάχιστη (χαλάρωση).

Σύνοψη — τι κρατάμε

Αρτηρίες: από την καρδιά, παχύ μυϊκό τοίχωμα, σφυγμός, μεγάλη πίεση.
Φλέβες: προς την καρδιά, βαλβίδες, χωρίς σφυγμό, «δεξαμενές» (>2/3 του αίματος).
Τριχοειδή: μονόστιβο ενδοθήλιο, ανταλλαγή ουσιών και αερίων με παθητική διάχυση.
Πίεση: συστολική 110–150 mmHg, διαστολική 80 mmHg· πέφτει προς τις φλέβες λόγω τριβής.
Υπέρταση: κίνδυνος για καρδιά, εγκέφαλο, νεφρούς.

Τρία είδη αγγείων

Αρτηρίες (και αρτηρίδια): μεταφέρουν το αίμα από την καρδιά προς την περιφέρεια.

Τριχοειδή: παρεμβάλλονται μεταξύ αρτηριών και φλεβών και επιτρέπουν την ανταλλαγή ουσιών με τους ιστούς.

Φλέβες (και φλεβίδια): επαναφέρουν το αίμα στην καρδιά.

Αρτηριακή πίεση

Πίεση του αίματος είναι η πίεση που ασκεί το αίμα στο τοίχωμα ενός αγγείου· συνήθως εννοούμε τις αρτηρίες.

Συστολική (μέγιστη): σε κάθε συστολή της καρδιάς, περίπου 110–150 mmHg.

Διαστολική (ελάχιστη): όταν η καρδιά χαλαρώνει, περίπου 80 mmHg.