Περιφερικό Νευρικό Σύστημα & Αντανακλαστικά
Νεύρα, γάγγλια, εγκεφαλικά και νωτιαία νεύρα, νευρική οδός, αντανακλαστικό τόξο
Ο γιατρός χτυπά ελαφρά κάτω από το γόνατό σου με ένα σφυράκι και η κνήμη σου τινάζεται μόνη της. Δεν το αποφάσισες εσύ — ούτε καν ο εγκέφαλός σου. Αυτό είναι ένα αντανακλαστικό, το πιο γρήγορο «κύκλωμα» του σώματός σου.
Νεύρα
Τα νεύρα αποτελούνται από δεσμίδες μακριών δενδριτών ή/και νευραξόνων, που συγκρατούνται με συνδετικό ιστό. Οι αποφυάδες περιβάλλονται από νευρογλοιακά κύτταρα και έχουν λευκή, γυαλιστερή όψη.
Τα κυτταρικά σώματα των νευρώνων αυτών βρίσκονται είτε στο ΚΝΣ είτε στα γάγγλια, δηλαδή αθροίσματα σωμάτων νευρικών κυττάρων έξω από το ΚΝΣ.
Ανάλογα με τη λειτουργία τους, τα νεύρα είναι:
- αισθητικά (αποφυάδες αισθητικών νευρώνων),
- κινητικά (νευράξονες κινητικών νευρώνων),
- μεικτά (και τα δύο είδη).
Εγκεφαλικά και νωτιαία νεύρα
- 12 ζεύγη εγκεφαλικών νεύρων: εκφύονται από τον εγκέφαλο, νευρώνουν κυρίως κεφάλι και λαιμό και είναι αισθητικά, κινητικά ή μεικτά.
- 31 ζεύγη νωτιαίων νεύρων: εκφύονται από τον νωτιαίο μυελό, είναι όλα μεικτά και νευρώνουν αυχένα, κορμό και άκρα.
Ποια πρόταση για τα νωτιαία νεύρα είναι σωστή;
Νευρικές οδοί και αντανακλαστικό τόξο
Νευρική οδός είναι η διαδρομή που ακολουθούν οι νευρικές ώσεις μέσα στο νευρικό σύστημα.
- Κινητικές ή φυγόκεντρες: από το ΚΝΣ στα εκτελεστικά όργανα.
- Αισθητικές ή κεντρομόλοι: από την περιφέρεια στο ΚΝΣ.
Η απλούστερη νευρική οδός είναι το αντανακλαστικό τόξο: συνήθως αισθητικός νευρώνας → ενδιάμεσοι νευρώνες → κινητικοί νευρώνες. Οι ενδιάμεσοι αποτελούν το κέντρο επεξεργασίας.
Τμήματα και λειτουργίες:
- Υποδοχέας: ευαίσθητος σε ειδικό τύπο αλλαγών· δημιουργεί νευρικές ώσεις.
- Αισθητικός νευρώνας: μεταφέρει την ώση από τον υποδοχέα στο νωτιαίο μυελό.
- Ενδιάμεσος νευρώνας: κέντρο επεξεργασίας· μεταφέρει την ώση στον κινητικό και στον εγκέφαλο.
- Κινητικός νευρώνας: μεταφέρει την ώση από τον νωτιαίο μυελό στο εκτελεστικό όργανο.
- Εκτελεστικό όργανο: αποκρίνεται — οι αδένες εκκρίνουν, οι μύες συσπώνται.
Αντανακλαστικά
Τα αντανακλαστικά είναι αυτόματες, ακούσιες απαντήσεις σε αλλαγές μέσα ή έξω από το σώμα. Ελέγχουν απαντήσεις που πρέπει να είναι γρήγορες (κατάσταση έκτακτης ανάγκης, διατήρηση ισορροπίας) και βοηθούν στην ομοιόσταση (καρδιακός και αναπνευστικός ρυθμός, πίεση αίματος).
Σε ορισμένα συμμετέχει ο εγκέφαλος (άνοιγμα–κλείσιμο βλεφάρων), ενώ σε άλλα όχι (απομάκρυνση του χεριού από θερμό ή αιχμηρό αντικείμενο).
Αντανακλαστικό του γόνατου: μόνο δύο νευρώνες, ένας αισθητικός και ένας κινητικός. Οι απολήξεις του αισθητικού βρίσκονται στον τετρακέφαλο μηριαίο μυ και διεγείρονται με χτύπημα στον σύνδεσμο της επιγονατίδας. Στο νωτιαίο μυελό ο αισθητικός σχηματίζει σύναψη με τους δενδρίτες του κινητικού, οι ώσεις επιστρέφουν στον μυ, που συσπάται → έκταση της κνήμης. Βοηθά στη διατήρηση της όρθιας στάσης.
Το αντανακλαστικό τόξο είναι «Υ-Α-Ε-Κ-Ε»: Υποδοχέας → Αισθητικός → Ενδιάμεσος → Κινητικός → Εκτελεστικό. Και: «κεντρομόλος = πηγαίνει στο κέντρο», «φυγόκεντρος = φεύγει από το κέντρο».
Ποιο τμήμα του αντανακλαστικού τόξου αποτελεί το κέντρο επεξεργασίας;
Μέθοδος: ανάλυση ενός αντανακλαστικού
- Βρες το ερέθισμα και τον υποδοχέα (π.χ. θερμοϋποδοχείς του δέρματος).
- Βρες το κέντρο: νωτιαίος μυελός ή εγκέφαλος; (Χέρι από τη φωτιά → νωτιαίος μυελός· βλεφαρισμός → συμμετέχει ο εγκέφαλος.)
- Μέτρα τους νευρώνες: υπάρχει ενδιάμεσος; (Το αντανακλαστικό του γόνατου έχει μόνο δύο.)
- Βρες το εκτελεστικό όργανο και την απάντηση (σύσπαση ή έκκριση).
Άσκηση: Τι είναι αντανακλαστικό και ποια είναι η σημασία του για τον οργανισμό;
Λύση:
Αντανακλαστικό είναι μια αυτόματη, ακούσια απάντηση του οργανισμού σε αλλαγές μέσα ή έξω από το σώμα. Είναι σημαντικό γιατί εξασφαλίζει γρήγορες αντιδράσεις (έκτακτη ανάγκη, διατήρηση ισορροπίας) και συμβάλλει στην ομοιόσταση (ρύθμιση καρδιακού και αναπνευστικού ρυθμού, πίεσης).
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: Να περιγράψεις το αντανακλαστικό του γόνατου: (α) ποιοι νευρώνες συμμετέχουν, (β) πού γίνεται η σύναψη, (γ) ποιο είναι το εκτελεστικό όργανο και η απάντηση, (δ) ποια η χρησιμότητά του.
Λύση:
(α) Μόνο δύο: ένας αισθητικός και ένας κινητικός νευρώνας (δεν υπάρχει ενδιάμεσος).
(β) Στο νωτιαίο μυελό, όπου ο αισθητικός νευρώνας συνάπτεται με τους δενδρίτες του κινητικού.
(γ) Ο τετρακέφαλος μηριαίος μυς, που συσπάται και προκαλεί έκταση της κνήμης.
(δ) Βοηθά στη διατήρηση της όρθιας στάσης.
Όταν αγγίζεις κάτι καυτό, συχνά τραβάς το χέρι πριν νιώσεις τον πόνο. Η εντολή απόσυρσης δίνεται ήδη από τον νωτιαίο μυελό, ενώ το μήνυμα προς τον εγκέφαλο —που θα σε κάνει να «νιώσεις» τον πόνο— έχει μακρύτερο δρόμο να διανύσει.
Σε έναν ασθενή ο νωτιαίος μυελός είναι άθικτος αλλά έχει διακοπεί η σύνδεσή του με τον εγκέφαλο πάνω από την οσφυϊκή περιοχή. Θα εμφανίσει το αντανακλαστικό του γόνατου; Θα νιώσει το χτύπημα στο γόνατο; Αιτιολόγησε.
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Ναι, θα εμφανίσει το αντανακλαστικό: το τόξο του γόνατου (αισθητικός → σύναψη στο νωτιαίο μυελό → κινητικός → τετρακέφαλος) κλείνει μέσα στο νωτιαίο μυελό και δεν χρειάζεται τον εγκέφαλο.
Όχι, δεν θα νιώσει το χτύπημα: η αίσθηση προϋποθέτει να φτάσουν οι ώσεις στις αισθητικές περιοχές του φλοιού των ημισφαιρίων, και η οδός προς τον εγκέφαλο είναι διακομμένη.
Σε ποιο αντανακλαστικό συμμετέχει ο εγκέφαλος;
- Γάγγλιο = νεύρο. Γάγγλιο είναι άθροισμα σωμάτων νευρώνων έξω από το ΚΝΣ· νεύρο είναι δεσμίδα αποφυάδων.
- Όλα τα αντανακλαστικά περνούν από τον εγκέφαλο. Πολλά κλείνουν στο νωτιαίο μυελό.
- Το τόξο του γόνατου έχει ενδιάμεσο νευρώνα. Έχει μόνο αισθητικό και κινητικό.
- Μπέρδεμα 12/31. 12 ζεύγη εγκεφαλικά, 31 ζεύγη νωτιαία (όλα μεικτά).
- Νεύρα: δεσμίδες αποφυάδων με συνδετικό ιστό· αισθητικά, κινητικά, μεικτά. Γάγγλια: σώματα νευρώνων έξω από το ΚΝΣ.
- 12 ζεύγη εγκεφαλικών (κεφάλι, λαιμός) και 31 ζεύγη νωτιαίων νεύρων (όλα μεικτά).
- Νευρική οδός: κινητική (φυγόκεντρη) ή αισθητική (κεντρομόλος).
- Αντανακλαστικό τόξο: υποδοχέας → αισθητικός → ενδιάμεσος (κέντρο) → κινητικός → εκτελεστικό όργανο.
- Αντανακλαστικό γόνατου: 2 νευρώνες, τετρακέφαλος, έκταση κνήμης, όρθια στάση.