Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα
Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό, ανταγωνιστική δράση, έλεγχος από τον εγκέφαλο
Λίγο πριν από ένα διαγώνισμα: η καρδιά χτυπά δυνατά, το στόμα στεγνώνει, οι κόρες των ματιών διαστέλλονται. Μετά το τέλος, όλα ηρεμούν. Κανένα από αυτά δεν το ελέγχεις με τη θέλησή σου — τα κάνει το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα.
Τι είναι το ΑΝΣ
Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα (ΑΝΣ) περιλαμβάνει κέντρα στο ΚΝΣ και κινητικά νεύρα. Λειτουργεί συνεχώς και με ακούσιο τρόπο, και οι λειτουργίες του ρυθμίζονται κυρίως από αντανακλαστικά.
Ώσεις από υποδοχείς του δέρματος και των σπλάχνων φτάνουν σε κέντρα του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού. Οι κινητικές ίνες από αυτά τα κέντρα φτάνουν στα γάγγλια του ΑΝΣ και από εκεί στα εκτελεστικά όργανα (αδένες, σπλάχνα). Η επεξεργασία στα γάγγλια δίνει στο ΑΝΣ έναν βαθμό αυτονομίας από εγκέφαλο και νωτιαίο μυελό.
Νευρώνει όργανα όπως τα σπλάχνα και την καρδιά και ρυθμίζει τις ακούσιες λειτουργίες του μυοκαρδίου, των λείων μυών και των αδένων.
Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό
Το ΑΝΣ χωρίζεται σε δύο κλάδους. Όταν και οι δύο νευρώνουν το ίδιο όργανο, η δράση τους είναι ανταγωνιστική:
- Κόρη του οφθαλμού: συμπαθητικό → διαστολή· παρασυμπαθητικό → συστολή.
- Καρδιακός παλμός: συμπαθητικό → αύξηση συχνότητας· παρασυμπαθητικό → ελάττωση.
- Σιελογόνοι αδένες: το παρασυμπαθητικό διεγείρει την έκκριση σιέλου.
Το συμπαθητικό έχει σημαντικό ρόλο σε καταστάσεις έντασης ή έκτακτης ανάγκης. Το παρασυμπαθητικό ελέγχει τις λειτουργίες όταν ο οργανισμός είναι σε ηρεμία και τις επαναφέρει σε κανονικό ρυθμό μετά από ένταση. Ο συντονισμός τους ρυθμίζει με ακρίβεια τις ακούσιες λειτουργίες.
Ποιο είναι το αποτέλεσμα της δράσης του συμπαθητικού στην κόρη του οφθαλμού;
«Συμπαθητικό = Συναγερμός»: μάχη ή φυγή — καρδιά ↑, κόρες ανοιχτές. «Παρασυμπαθητικό = Παύση»: ξεκούραση και χώνεψη — καρδιά ↓, σάλιο ↑.
Ο εγκέφαλος ελέγχει το ΑΝΣ
Το ΑΝΣ, αν και διατηρεί κάποιο βαθμό ελευθερίας, ελέγχεται από τον εγκέφαλο:
- Τα κέντρα καρδιακής και αναπνευστικής λειτουργίας στον προμήκη δέχονται πληροφορίες από υποδοχείς των σπλάχνων και μέσω του ΑΝΣ δίνουν εντολές.
- Ο υποθάλαμος, ελέγχοντας το ΑΝΣ, ρυθμίζει θερμοκρασία σώματος, πείνα, δίψα, ισοζύγιο νερού και αλάτων.
- Ανώτερα κέντρα ρυθμίζουν, μέσω του ΑΝΣ, τη συναισθηματική έκφραση και τη συμπεριφορά σε συναισθηματική φόρτιση.
Μέθοδος: συμπαθητικό ή παρασυμπαθητικό;
- Η κατάσταση είναι ένταση / κίνδυνος / άσκηση; → κυριαρχεί το συμπαθητικό.
- Είναι ηρεμία / ξεκούραση / επαναφορά; → κυριαρχεί το παρασυμπαθητικό.
- Για κάθε όργανο, οι δύο κλάδοι κάνουν αντίθετα πράγματα (αν νευρώνουν και οι δύο).
- Αν ένα φάρμακο αναστέλλει τον έναν κλάδο, επικρατεί η δράση του άλλου.
Άσκηση: Να συμπληρώσεις: (α) κόρη οφθαλμού, (β) καρδιακός ρυθμός, (γ) σιελογόνοι αδένες — με τη δράση του συμπαθητικού και του παρασυμπαθητικού, όπου δίνεται από το βιβλίο.
Λύση:
(α) Συμπαθητικό: διαστολή· παρασυμπαθητικό: συστολή.
(β) Συμπαθητικό: αύξηση· παρασυμπαθητικό: ελάττωση.
(γ) Παρασυμπαθητικό: διεγείρει την έκκριση σιέλου (άρα, ανταγωνιστικά, με κυριαρχία του συμπαθητικού το σάλιο λιγοστεύει — γι' αυτό «στεγνώνει» το στόμα στο άγχος).
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: Φάρμακα για τη «ναυτία των ταξιδιωτών» δρουν αναστέλλοντας το παρασυμπαθητικό. Να εξηγήσεις γιατί μία παρενέργειά τους είναι η ξηροστομία (απουσία σάλιου).
Λύση:
Το παρασυμπαθητικό διεγείρει την έκκριση σιέλου από τους σιελογόνους αδένες. Όταν το φάρμακο αναστέλλει τη δράση του, οι σιελογόνοι δεν διεγείρονται, η έκκριση σιέλου μειώνεται και εμφανίζεται ξηροστομία. Επιπλέον, αφού η δράση των δύο κλάδων είναι ανταγωνιστική, χωρίς το παρασυμπαθητικό επικρατεί η δράση του συμπαθητικού.
Η «ανατριχίλα» που νιώθεις από κρύο ή συγκίνηση είναι έργο του συμπαθητικού: συσπά μικροσκοπικούς λείους μυς στη βάση κάθε τρίχας και η τρίχα σηκώνεται. Στα τριχωτά ζώα αυτό φουσκώνει το τρίχωμα — ένα απομεινάρι αυτού του αντανακλαστικού έχουμε κι εμείς.
Ποιο όργανο του εγκεφάλου, ελέγχοντας το ΑΝΣ, ρυθμίζει τη θερμοκρασία του σώματος και τη δίψα;
Σε ένα πείραμα κόβονται (σε πειραματόζωο) τα νεύρα του παρασυμπαθητικού που πηγαίνουν στην καρδιά, ενώ μένουν άθικτα του συμπαθητικού. Τι θα συμβεί στον καρδιακό ρυθμό σε ηρεμία; Τι θα συμβεί αν στη συνέχεια κοπούν και τα νεύρα του συμπαθητικού — θα σταματήσει η καρδιά;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Χωρίς το παρασυμπαθητικό, που ελαττώνει τη συχνότητα, επικρατεί η δράση του συμπαθητικού και ο ρυθμός σε ηρεμία αυξάνεται.
Αν κοπούν και τα νεύρα του συμπαθητικού, η καρδιά δεν σταματά: έχει αυτορύθμιση με τους εσωτερικούς βηματοδότες (φλεβόκομβο και κολποκοιλιακό κόμβο). Το ΑΝΣ μόνο τροποποιεί τον ρυθμό, δεν τον δημιουργεί.
Ποια πρόταση για το ΑΝΣ είναι σωστή;
- Το ΑΝΣ ελέγχει τους σκελετικούς μυς. Ελέγχει μυοκάρδιο, λείους μυς και αδένες.
- Αντίστροφη δράση των κλάδων. Συμπαθητικό = ένταση (καρδιά ↑, κόρη διαστολή)· παρασυμπαθητικό = ηρεμία.
- «Αυτόνομο» σημαίνει ανεξάρτητο από τον εγκέφαλο. Έχει βαθμό αυτονομίας, αλλά ελέγχεται από προμήκη και υποθάλαμο.
- Χωρίς ΑΝΣ η καρδιά σταματά. Η καρδιά έχει αυτορύθμιση.
- ΑΝΣ: κέντρα στο ΚΝΣ + κινητικά νεύρα, γάγγλια· λειτουργεί συνεχώς, ακούσια, με αντανακλαστικά.
- Δύο κλάδοι με ανταγωνιστική δράση: συμπαθητικό (ένταση, έκτακτη ανάγκη) και παρασυμπαθητικό (ηρεμία, επαναφορά).
- Κόρη: διαστολή/συστολή· καρδιά: αύξηση/ελάττωση· σάλιο: το παρασυμπαθητικό διεγείρει την έκκριση.
- Έλεγχος από τον εγκέφαλο: προμήκης (καρδιά, αναπνοή), υποθάλαμος (θερμοκρασία, πείνα, δίψα, νερό–άλατα).