Δομή & Λειτουργία του Αναπαραγωγικού Συστήματος
Όργανα άντρα και γυναίκας, τεστοστερόνη, οιστρογόνα, προγεστερόνη, εμμηνορρυσιακός κύκλος
Η εφηβεία είναι η εποχή που το σώμα σου αλλάζει πιο γρήγορα από κάθε άλλη μετά τη βρεφική ηλικία: φωνή, τρίχωμα, ύψος, καμπύλες. Πίσω από όλα αυτά βρίσκονται λίγες ορμόνες και δύο ζευγάρια αδένων. Αν ξέρεις πώς λειτουργούν, καταλαβαίνεις το σώμα σου — και φροντίζεις καλύτερα την υγεία σου.
Αναπαραγωγή
Η αναπαραγωγή είναι η μόνη λειτουργία που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού, αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Στον άνθρωπο προϋποθέτει δύο φύλα, με αναπαραγωγικά συστήματα που έχουν ιδιαίτερα ανατομικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά.
Το αναπαραγωγικό σύστημα του άντρα
Αποτελείται από τους δύο όρχεις, την εκφορητική οδό του σπέρματος και το πέος.
- Οι όρχεις αναπτύσσονται στην κοιλιακή κοιλότητα κατά την εμβρυϊκή ζωή και τους δύο τελευταίους μήνες πριν από τον τοκετό κατεβαίνουν στο όσχεο, όπου η θερμοκρασία (34 °C) είναι ιδανική για τη σπερματογένεση (παραγωγή σπερματοζωαρίων), που αρχίζει στην εφηβεία.
- Κάθε όρχις χωρίζεται σε λοβούς με 1–3 περιελιγμένα σπερματικά σωληνάρια, στα τοιχώματα των οποίων παράγονται τα σπερματοζωάρια. Αυτά ωριμάζουν και αποθηκεύονται στην επιδιδυμίδα (σωλήνας μήκους 5–6 m στο πίσω μέρος κάθε όρχεως).
- Η επιδιδυμίδα ενώνεται με τον σπερματικό πόρο, που καταλήγει στην ουρήθρα· αυτή περνά μέσα από τον προστάτη και καταλήγει στο άκρο του πέους, τη βάλανο.
- Προστάτης, οι δύο βολβουρηθραίοι αδένες και η σπερματοδόχος κύστη εκκρίνουν ουσίες που μαζί με τα σπερματοζωάρια αποτελούν το σπέρμα.
- Το πέος έχει τρία σηραγγώδη σώματα, που κατά την ερωτική διέγερση γεμίζουν με αίμα (στύση), και περιβάλλεται από δέρμα, την πόσθη.
Οι όρχεις είναι μεικτοί αδένες: η εξωκρινής μοίρα παράγει σπερματοζωάρια και η ενδοκρινής τις αντρικές ορμόνες, με σημαντικότερη την τεστοστερόνη.
Τεστοστερόνη
Είναι υπεύθυνη για τη φυσιολογική ανάπτυξη και λειτουργία των γεννητικών οργάνων. Η έκκρισή της αυξάνεται σημαντικά στην εφηβεία (13ο–15ο έτος): τελική διαμόρφωση του πέους, ωρίμανση των όρχεων, παραγωγή σπέρματος.
Είναι υπεύθυνη και για τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του φύλου: γενειάδα, τριχοφυΐα στις μασχάλες και στην περιοχή των γεννητικών οργάνων, μεγαλύτερη ανάπτυξη των μυών και επιμήκυνση των φωνητικών χορδών (αλλαγή στη φωνή).
Γιατί οι όρχεις βρίσκονται στο όσχεο, έξω από την κοιλιακή κοιλότητα;
Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας
Αποτελείται από τις δύο ωοθήκες, τους δύο ωαγωγούς (σάλπιγγες), τη μήτρα, τον κόλπο και το αιδοίο.
- Οι ωοθήκες έχουν σχήμα αμυγδάλου, μία σε κάθε πλευρά στο πάνω μέρος της λεκάνης· οι ωαγωγοί εκτείνονται από τις ωοθήκες προς τη μήτρα.
- Η μήτρα έχει μέγεθος και σχήμα ανεστραμμένου αχλαδιού, με παχιά τοιχώματα από μυϊκό ιστό· εσωτερικά την επενδύει βλεννογόνος, το ενδομήτριο. Το κάτω μέρος της καταλήγει στον κόλπο.
- Το αιδοίο (εξωτερικά γεννητικά όργανα) περιλαμβάνει το εφηβαίο, τα μεγάλα και μικρά χείλη και την κλειτορίδα.
Κατά την εφηβεία (11ο–13ο έτος) οι ωοθήκες αρχίζουν να παράγουν οιστρογόνα και προγεστερόνη, που παίζουν ρόλο στον εμμηνορρυσιακό κύκλο και προκαλούν την ανάπτυξη του στήθους. Κυρίως τα οιστρογόνα είναι υπεύθυνα για τα δευτερεύοντα φυλετικά χαρακτηριστικά (αναπτυγμένη λεκάνη, υποδόριο λίπος).
Και οι ωοθήκες είναι μεικτοί αδένες: η εξωκρινής μοίρα παράγει ωάρια και η ενδοκρινής τις ορμόνες.
Ο εμμηνορρυσιακός (έμμηνος) κύκλος
Από την ωρίμανση ενός ωαρίου μέχρι την ωρίμανση του επόμενου, αν δεν γίνει γονιμοποίηση, συμπληρώνεται ένας κύκλος περίπου 28 ημερών. Ως 1η ημέρα θεωρείται η ημέρα έναρξης της έμμηνης ρύσης (περιόδου).
- 1η–5η ημέρα: το ωάριο που δεν γονιμοποιήθηκε αποβάλλεται μαζί με βλέννα, αίμα και κυτταρικά υπολείμματα μέσω του κόλπου.
- 6η–13η ημέρα: ένα ωάριο ωριμάζει σε μία από τις δύο ωοθήκες· το ενδομήτριο γίνεται παχύτερο, ετοιμάζεται να δεχτεί το έμβρυο.
- 14η ημέρα: το ωάριο ελευθερώνεται στη σάλπιγγα (ωορρηξία) και ξεκινά για τη μήτρα. Γονιμοποίηση μπορεί να γίνει μόνο όσο βρίσκεται στη σάλπιγγα.
- 15η–28η ημέρα: αν γονιμοποιηθεί, το ζυγωτό διαιρείται καθώς κινείται προς τη μήτρα και εμφυτεύεται στο ενδομήτριο· αν όχι, αρχίζει νέος κύκλος.
Ο κύκλος επαναλαμβάνεται από την εφηβεία ως την εμμηνόπαυση (45ο–50ό έτος) και παρουσιάζει διακυμάνσεις από γυναίκα σε γυναίκα και από μήνα σε μήνα.
Ο κύκλος των 28 ημερών σε «4 σταθμούς»: Περίοδος (1–5) → Προετοιμασία, ωρίμανση και πάχυνση ενδομητρίου (6–13) → Ωορρηξία (14) → Αναμονή: γονιμοποίηση ή νέος κύκλος (15–28). «Π-Π-Ω-Α».
Πού μπορεί να γίνει η γονιμοποίηση του ωαρίου;
Μέθοδος: διαβάζοντας τον κύκλο
- Μέτρα από την 1η ημέρα της περιόδου.
- Στον ιδανικό κύκλο 28 ημερών η ωορρηξία είναι περίπου την 14η ημέρα.
- Πριν από την ωορρηξία: ωρίμανση ωαρίου και πάχυνση του ενδομητρίου.
- Μετά: γονιμοποίηση στη σάλπιγγα → εμφύτευση, ή αποβολή του ενδομητρίου → νέα περίοδος.
Άσκηση: Να αντιστοιχίσεις τις ορμόνες (α) τεστοστερόνη, (β) οιστρογόνα με: 1. γενειάδα, 2. αναπτυγμένη λεκάνη, 3. αλλαγή στη φωνή, 4. συσσώρευση υποδόριου λίπους.
Λύση:
(α) Τεστοστερόνη: 1, 3 (δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του αντρικού φύλου).
(β) Οιστρογόνα: 2, 4 (δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του γυναικείου φύλου).
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Γιατί οι όρχεις και οι ωοθήκες χαρακτηρίζονται μεικτοί αδένες; (β) Ποια είναι η διαδρομή των σπερματοζωαρίων από τον τόπο παραγωγής τους μέχρι την έξοδο από το σώμα;
Λύση:
(α) Γιατί έχουν εξωκρινή μοίρα, που παράγει τα γαμετικά κύτταρα (σπερματοζωάρια, ωάρια), και ενδοκρινή μοίρα, που εκκρίνει στο αίμα τις ορμόνες του φύλου (τεστοστερόνη· οιστρογόνα, προγεστερόνη).
(β) Σπερματικά σωληνάρια του όρχεως → επιδιδυμίδα (ωρίμανση, αποθήκευση) → σπερματικός πόρος → ουρήθρα (περνά μέσα από τον προστάτη) → άκρο του πέους (βάλανος). Στη διαδρομή προστίθενται οι εκκρίσεις προστάτη, βολβουρηθραίων αδένων και σπερματοδόχου κύστης.
Ένα κορίτσι γεννιέται ήδη με περίπου 1–2 εκατομμύρια άωρα ωάρια στις ωοθήκες του — δεν φτιάχνονται νέα μετά τη γέννηση. Από αυτά, μόνο περίπου 400–500 θα ωριμάσουν και θα απελευθερωθούν σε όλη τη διάρκεια της ζωής της.
Μια γυναίκα έχει σταθερό κύκλο 28 ημερών και η τελευταία της περίοδος άρχισε την 1η Μαρτίου. (α) Ποια ημερομηνία περίπου θα γίνει η ωορρηξία; (β) Πότε αναμένεται να αρχίσει η επόμενη περίοδος, αν δεν γίνει γονιμοποίηση; (γ) Γιατί οι ημερομηνίες αυτές δεν είναι ποτέ απόλυτα βέβαιες;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Η 1η Μαρτίου είναι η 1η ημέρα, άρα η 14η ημέρα είναι η 14 Μαρτίου.
(β) Ο κύκλος διαρκεί 28 ημέρες, άρα η νέα 1η ημέρα είναι , δηλαδή η 29 Μαρτίου.
(γ) Γιατί ο κύκλος παρουσιάζει διακυμάνσεις από γυναίκα σε γυναίκα και από μήνα σε μήνα· ο κύκλος των 28 ημερών είναι ο «ιδανικός».
Ποιο όργανο εκκρίνει οιστρογόνα και προγεστερόνη;
- Τα σπερματοζωάρια αποθηκεύονται στους όρχεις. Παράγονται στα σπερματικά σωληνάρια, αλλά ωριμάζουν και αποθηκεύονται στην επιδιδυμίδα.
- Γονιμοποίηση στη μήτρα. Γίνεται στη σάλπιγγα· στη μήτρα γίνεται η εμφύτευση.
- Η 1η ημέρα του κύκλου είναι η ωορρηξία. Είναι η 1η ημέρα της περιόδου.
- Οι όρχεις είναι μόνο ενδοκρινείς. Είναι μεικτοί αδένες.
- Άντρας: όρχεις (σπερματικά σωληνάρια), επιδιδυμίδα, σπερματικός πόρος, ουρήθρα, προστάτης, πέος· όσχεο στους 34 °C.
- Γυναίκα: ωοθήκες, ωαγωγοί (σάλπιγγες), μήτρα με ενδομήτριο, κόλπος, αιδοίο.
- Όρχεις και ωοθήκες: μεικτοί αδένες (γαμέτες + ορμόνες).
- Τεστοστερόνη και οιστρογόνα: ανάπτυξη γεννητικών οργάνων και δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του φύλου.
- Κύκλος ~28 ημερών: περίοδος (1–5), ωρίμανση–πάχυνση (6–13), ωορρηξία (14), γονιμοποίηση μόνο στη σάλπιγγα.