Υγεία του Αναπαραγωγικού Συστήματος
Μαστογραφία και τεστ Παπανικολάου, στειρότητα, αντισύλληψη, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, γήρας
Ένα απλό τεστ που επινόησε ένας Έλληνας γιατρός έχει σώσει εκατομμύρια ζωές γυναικών. Και ένα απλό μέσο προφύλαξης μειώνει δραστικά τον κίνδυνο για νοσήματα που μπορεί να αφήσουν στειρότητα. Η πρόληψη είναι το πιο «έξυπνο» κεφάλαιο της Βιολογίας — γιατί σε αφορά άμεσα.
Πρόληψη: μαστός και μήτρα
Στον μαστό μπορεί να δημιουργηθούν όγκοι, καλοήθεις ή κακοήθεις. Κάθε γυναίκα πρέπει:
- να κάνει τακτική αυτοεξέταση των μαστών (μία φορά τον μήνα, λίγες μέρες μετά το τέλος της περιόδου),
- σε ηλικία άνω των σαράντα, περιοδικά μαστογραφία,
- τεστ Παπανικολάου για έλεγχο της μήτρας.
Η μαστογραφία και το τεστ Παπανικολάου είναι μέσα πρόληψης που απευθύνονται στο σύνολο του γυναικείου πληθυσμού. Η έγκαιρη ανακάλυψη ενός όγκου κάνει τη θεραπεία ευκολότερη και πληρέστερη· πάνω από το 80% των όγκων του μαστού δεν είναι καρκίνος, άρα χρειάζεται γιατρός, όχι πανικός.
Στειρότητα
Η αδυναμία σύλληψης μπορεί να αφορά τον άντρα ή τη γυναίκα.
- Αντρική: κυρίως ανεπαρκής παραγωγή σπερματοζωαρίων ή μεγάλο ποσοστό ανώμαλων σπερματοζωαρίων· αίτια: ακτινοβολίες, υψηλή θερμοκρασία στους όρχεις, χημικές ενώσεις, ασθένειες (π.χ. παρωτίτιδα στην εφηβεία).
- Γυναικεία: κυρίως ανεπάρκεια παραγωγής ωαρίων ή/και απόφραξη των σαλπίγγων.
Αντιμετώπιση: χειρουργικά ή φαρμακευτικά· ορμόνες για πολλαπλή ωοθυλακιορρηξία (πιθανή πολλαπλή κύηση)· εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF): ορμονική διέγερση των ωοθηκών, συλλογή ωαρίων, γονιμοποίηση σε δοκιμαστικό σωλήνα και τοποθέτηση του εμβρύου στη μήτρα, όπου η κύηση συνεχίζεται φυσιολογικά. Λύση κυρίως όταν οι ωαγωγοί είναι φραγμένοι.
Γιατί η απόφραξη των ωαγωγών προκαλεί στειρότητα;
Έλεγχος γεννήσεων — οικογενειακός προγραμματισμός
Οι μέθοδοι αντισύλληψης διακρίνονται σε:
- Φυσικές: διακεκομμένη συνουσία (η πιο αναξιόπιστη)· ημερολογιακή μέθοδος (γόνιμες ημέρες περίπου 10η–17η σε σταθερό κύκλο 28 ημερών — όχι αξιόπιστη λόγω διακυμάνσεων).
- Μηχανικές: διάφραγμα, αυχενικό κάλυμμα, προφυλακτικό (αντρικό και γυναικείο), ενδομήτριες συσκευές (spiral). Οι τρεις πρώτες εμποδίζουν την είσοδο των σπερματοζωαρίων· οι ενδομήτριες αποτρέπουν την εμφύτευση.
- Χημικές: σπερματοκτόνα, συνήθως μαζί με μηχανική μέθοδο.
- Ορμονικές: αντισυλληπτικά χάπια (συνθετικά οιστρογόνα ή/και προγεστερόνη), που διακόπτουν την ωοθυλακιορρηξία ή αποτρέπουν την εμφύτευση· μόνο με καθοδήγηση γιατρού.
- Χειρουργικές.
Προσοχή: αντισύλληψη δεν σημαίνει προστασία από νοσήματα. Από όλες τις μεθόδους, μόνο το προφυλακτικό μειώνει σημαντικά και την πιθανότητα μετάδοσης σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων.
Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα (αφροδίσια) νοσήματα
- Από βακτήρια: γονόρροια (Neisseria gonorrhoeae· στους άντρες επώδυνη ούρηση, πυώδες έκκριμα· στις γυναίκες συνήθως ασυμπτωματική· μπορεί να προκαλέσει στειρότητα), σύφιλη (Treponema pallidum· τρία στάδια, από ανώδυνη πληγή μέχρι σοβαρές βλάβες), χλαμύδια (συχνά ασυμπτωματικά, φλεγμονή πυέλου και στείρωση).
- Από ιούς: κονδυλώματα (HPV — συνδέονται με αυξημένη πιθανότητα καρκίνου της μήτρας), γεννητικός έρπης, AIDS (HIV — καταστρέφει τα Τ-λεμφοκύτταρα· πολλοί φορείς δεν έχουν συμπτώματα και μεταδίδουν τον ιό εν αγνοία τους).
- Άλλες αιτίες: μυκητίαση (Candida), ψείρες (Phthirus pubis).
Συμπτώματα (πόνος ή ερεθισμός, τσούξιμο στην ούρηση, μη φυσιολογικά εκκρίματα, πληγές, φουσκάλες) πρέπει να οδηγούν χωρίς καθυστέρηση σε γιατρό και να ενημερώνεται ο σύντροφος. Αποχή, πιστή μονογαμική σχέση και χρήση προφυλακτικού προστατεύουν.
Ποια μέθοδος αντισύλληψης μειώνει σημαντικά και τη μετάδοση σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων;
Ανάπτυξη μετά τον τοκετό — γήρας
Μετά τον τοκετό ο οργανισμός περνά από τη βρεφική (~2 χρόνια, ραγδαία ανάπτυξη), την παιδική (αλλάζουν οι αναλογίες του σώματος) και την εφηβική ηλικία (επιτάχυνση ανάπτυξης, δευτερεύοντα χαρακτηριστικά, ώριμα γεννητικά όργανα) μέχρι την ενηλικίωση. Προοδευτικά το σώμα χάνει ικανότητες και έρχεται το γήρας, μη αναστρέψιμο, από κληρονομικούς και εξωγενείς παράγοντες.
Το οξυγόνο προκαλεί την παραγωγή ελεύθερων ριζών, που καταστρέφουν κυρίως το DNA και τις μεμβράνες· τα κύτταρα προστατεύονται με αντιοξειδωτικά ένζυμα, που με την ηλικία μειώνονται. Συσσώρευση μεταλλάξεων, εξασθένηση ορμονικού και ανοσοποιητικού συστήματος (διαβήτης τύπου II, καρκίνος), οστεοπόρωση. Επιβραδύνουμε το γήρας αποφεύγοντας το κάπνισμα και με ισορροπημένη διατροφή και άσκηση.
«Αντισύλληψη ≠ Αντι-μόλυνση.» Όταν σκέφτεσαι μια μέθοδο, κάνε δύο ερωτήσεις: «Εμποδίζει την εγκυμοσύνη;» και «Εμποδίζει τα μικρόβια;». Μόνο για το προφυλακτικό η απάντηση είναι «ναι» και στις δύο.
Μέθοδος: ερωτήσεις πρόληψης
- Ξεχώρισε τι θέλουμε να προλάβουμε: εγκυμοσύνη, μετάδοση νοσήματος ή έγκαιρη διάγνωση ασθένειας.
- Για διάγνωση στον γυναικείο πληθυσμό: αυτοεξέταση, μαστογραφία (>40 ετών), τεστ Παπανικολάου.
- Για μετάδοση ΣΜΝ: προφυλακτικό, αποχή, πιστή σχέση· συμπτώματα → γιατρός και ενημέρωση συντρόφου.
- Για αντισύλληψη: σύγκρινε αξιοπιστία (οι φυσικές μέθοδοι είναι οι λιγότερο αξιόπιστες).
Άσκηση: Να εξηγήσεις γιατί η ημερολογιακή μέθοδος δεν είναι αξιόπιστη.
Λύση:
Βασίζεται στο ότι η ωοθυλακιορρηξία γίνεται μία φορά τον μήνα και οι γαμέτες ζουν λίγες μέρες, οπότε σε σταθερό κύκλο 28 ημερών οι γόνιμες ημέρες είναι περίπου η 10η–17η. Όμως η ημέρα της ωοθυλακιορρηξίας παρουσιάζει διακυμάνσεις από μήνα σε μήνα, άρα ο υπολογισμός δεν είναι ποτέ βέβαιος.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: Να διακρίνεις την αντισύλληψη από την πρόληψη των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων και να αναφέρεις (α) δύο μεθόδους που είναι μόνο αντισυλληπτικές, (β) μία που προσφέρει και τα δύο, (γ) γιατί είναι επικίνδυνο που πολλά ΣΜΝ είναι ασυμπτωματικά.
Λύση:
Η αντισύλληψη εμποδίζει τη σύλληψη (γονιμοποίηση ή εμφύτευση)· η πρόληψη ΣΜΝ εμποδίζει τη μετάδοση μικροοργανισμών.
(α) Αντισυλληπτικό χάπι και ενδομήτρια συσκευή (spiral).
(β) Το προφυλακτικό.
(γ) Οι ασυμπτωματικοί φορείς δεν ξέρουν ότι έχουν μολυνθεί, δεν κάνουν θεραπεία και μεταδίδουν το νόσημα· π.χ. στη γονόρροια ή στα χλαμύδια η μόλυνση μπορεί να προχωρήσει μέχρι να προκαλέσει στειρότητα.
Το τεστ που κάνουν σήμερα εκατομμύρια γυναίκες στον κόσμο φέρει το όνομα του Έλληνα γιατρού Γεώργιου Παπανικολάου (1883–1962) από την Κύμη, που εργάστηκε στη Νέα Υόρκη. Το τεστ επιτρέπει να εντοπιστούν αλλοιωμένα κύτταρα του τραχήλου της μήτρας πριν εξελιχθούν σε καρκίνο, και έχει μειώσει δραματικά τους θανάτους από τον καρκίνο αυτό.
Ένας νεαρός έπαθε παρωτίτιδα στην εφηβεία. Χρόνια αργότερα, το ζευγάρι δυσκολεύεται να αποκτήσει παιδί, ενώ η σύντροφός του έχει φυσιολογικό κύκλο και ανοιχτούς ωαγωγούς. (α) Ποια είναι η πιθανότερη αιτία; (β) Ποιο εμβόλιο της παιδικής ηλικίας θα το είχε προλάβει; (γ) Αν οι ωαγωγοί της ήταν φραγμένοι, ποια μέθοδος θα βοηθούσε και γιατί;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Αντρική στειρότητα: η παρωτίτιδα στην εφηβεία μπορεί να μειώσει την ικανότητα παραγωγής φυσιολογικών σπερματοζωαρίων.
(β) Το εμβόλιο κατά της παρωτίτιδας (ενεργητική ανοσία — ο οργανισμός φτιάχνει μνήμη χωρίς να νοσήσει).
(γ) Η εξωσωματική γονιμοποίηση: η γονιμοποίηση γίνεται σε δοκιμαστικό σωλήνα και το έμβρυο τοποθετείται απευθείας στη μήτρα, παρακάμπτοντας τους φραγμένους ωαγωγούς.
Ποια βλάβη προκαλούν κυρίως οι ελεύθερες ρίζες στα κύτταρα;
- Κάθε αντισυλληπτικό προστατεύει από ΣΜΝ. Μόνο το προφυλακτικό μειώνει σημαντικά τη μετάδοση.
- Χωρίς συμπτώματα = χωρίς νόσημα. Πολλά ΣΜΝ (γονόρροια στις γυναίκες, χλαμύδια, HIV) είναι συχνά ασυμπτωματικά.
- Στειρότητα = πάντα πρόβλημα της γυναίκας. Μπορεί να αφορά τον άντρα ή τη γυναίκα.
- Όγκος στον μαστό = καρκίνος. Οι περισσότεροι όγκοι είναι καλοήθεις· χρειάζεται έγκαιρος έλεγχος.
- Πρόληψη: αυτοεξέταση μαστών, μαστογραφία (>40), τεστ Παπανικολάου.
- Στειρότητα: αντρική (σπερματοζωάρια) ή γυναικεία (ωάρια, σάλπιγγες)· εξωσωματική γονιμοποίηση.
- Αντισύλληψη: φυσικές (αναξιόπιστες), μηχανικές, χημικές, ορμονικές, χειρουργικές.
- ΣΜΝ από βακτήρια (γονόρροια, σύφιλη, χλαμύδια), ιούς (HPV, έρπης, HIV), μύκητες· προφυλακτικό, έγκαιρη ιατρική βοήθεια.
- Γήρας: ελεύθερες ρίζες, μεταλλάξεις· επιβράδυνση με διατροφή, άσκηση, αποφυγή καπνίσματος.