Πήξη, Ομάδες Αίματος & Αναιμίες
Ινώδες και θρόμβος, σύστημα ΑΒΟ και Rhesus, μεταγγίσεις, αναιμίες
Κόβεις το δάχτυλό σου και σε λίγα λεπτά η αιμορραγία σταματά. Σε ένα νοσοκομείο, όμως, μια λάθος μετάγγιση μπορεί να σκοτώσει. Και οι δύο ιστορίες μιλούν για πρωτεΐνες που «κολλάνε» — το ινώδες στην πήξη και τα αντισώματα στις ομάδες αίματος.
Πήξη του αίματος
Η πήξη εμποδίζει τη μεγάλη απώλεια αίματος, την εισβολή μικροοργανισμών και είναι το πρώτο βήμα για την επούλωση.
Η καταστροφή ενός ιστού ακολουθείται από μια σειρά αντιδράσεων, στο τέλος της οποίας το ινωδογόνο μετατρέπεται με τη βοήθεια της θρομβίνης (ένζυμο) σε ένα μη διαλυτό πρωτεϊνικό πλέγμα, το ινώδες. Οι ίνες του εγκλωβίζουν τα ερυθρά και σχηματίζεται θρόμβος, που σταματά τη ροή. Για τον σχηματισμό της θρομβίνης χρειάζονται πολλοί παράγοντες, όπως το ασβέστιο, η βιταμίνη Κ και τα αιμοπετάλια· ο ένας παράγοντας ενεργοποιεί τον άλλον.
Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει τουλάχιστον δύο ουσίες που παρεμποδίζουν τον σχηματισμό ινώδους. Όσοι γεννιούνται χωρίς κάποιον παράγοντα πήξης πάσχουν από αιμορροφιλία (αιμοφιλία), κληρονομική ασθένεια.
Γιατί το αίμα μένει υγρό; Περιέχει αντιπηκτικές (αντιθρομβωτικές) ουσίες. Μη ομαλή εσωτερική επιφάνεια αγγείου (αρτηριοσκλήρυνση, τραυματισμός, μόλυνση) μπορεί να προκαλέσει θρόμβο· αν παρασυρθεί (έμβολο) μπορεί να αποφράξει αγγείο: πνευμονική εμβολή, καρδιακό επεισόδιο, εγκεφαλικό επεισόδιο.
Ποιο ένζυμο μετατρέπει το ινωδογόνο σε ινώδες;
Ομάδες αίματος — σύστημα ΑΒΟ
Οι ομάδες αίματος καθορίζονται από την παρουσία ή όχι ειδικών αντιγόνων στην επιφάνεια των ερυθροκυττάρων, τα συγκολλητινογόνα. Στο πλάσμα κυκλοφορούν αντισώματα, οι συγκολλητίνες:
- Ομάδα Α: αντιγόνο Α — αντίσωμα αντί-Β.
- Ομάδα Β: αντιγόνο Β — αντίσωμα αντί-Α.
- Ομάδα ΑΒ: αντιγόνα Α και Β — κανένα αντίσωμα.
- Ομάδα Ο: κανένα αντιγόνο — αντί-Α και αντί-Β.
Αν συναντηθεί αντιγόνο με το αντίστοιχο αντίσωμα (μη επιτρεπτή μετάγγιση), γίνεται συγκόλληση των ερυθροκυττάρων (αιμοσυγκόλληση), σταματά η κυκλοφορία και ακολουθεί αιμόλυση, που μπορεί να προκαλέσει θάνατο. Κανόνας: το αίμα του δότη δεν πρέπει να έχει συγκολλητινογόνα αντίστοιχα με τις συγκολλητίνες του δέκτη. Ελέγχεται επίσης αν το αίμα είναι απαλλαγμένο από ιούς (AIDS, ηπατίτιδα).
Οι ομάδες καθορίζονται από τρία αλληλόμορφα γονίδια: το (ομάδα Ο) είναι υπολειπόμενο· τα , είναι ισοεπικρατή μεταξύ τους και επικρατή έναντι του .
Σύστημα Rhesus
Ο παράγοντας Rhesus (Rh) είναι μια πρωτεΐνη που μπορεί να υπάρχει στην επιφάνεια των ερυθρών: Rh+ αν υπάρχει, Rh– αν όχι. Αν ενεθεί σε άτομο Rh–, προκαλεί παραγωγή αντισωμάτων αντί-Rh.
Πρόβλημα όταν η μητέρα είναι Rh– και το έμβρυο Rh+ (από τον πατέρα). Κατά τον τοκετό ή λίγο πριν, αν σπάσει ο πλακούντας, ερυθρά του παιδιού έρχονται σε επαφή με το ανοσοποιητικό της μητέρας, που αρχίζει να φτιάχνει αντί-Rh. Το πρώτο παιδί δεν επηρεάζεται. Σε επόμενη κύηση με Rh+ έμβρυο, τα αντισώματα περνούν τον πλακούντα και καταστρέφουν τα ερυθρά του εμβρύου (αιμολυτική νόσος). Πρόληψη: αμέσως μετά τον πρώτο τοκετό χορηγούνται στη μητέρα αντί-Rh αντισώματα, που εξουδετερώνουν τα αντιγόνα Rh, ώστε να μην ευαισθητοποιηθεί.
Το αντίσωμα είναι πάντα «το αντίθετο του αντιγόνου σου»: Α → αντί-Β, Β → αντί-Α. Η Ο έχει «Ουδέν» αντιγόνο (άρα τα ερυθρά της δεν συγκολλούνται από κανένα αντίσωμα)· η ΑΒ τα έχει όλα και γι' αυτό κανένα αντίσωμα.
Αναιμίες
Αναιμία: μειωμένος αριθμός ερυθροκυττάρων ή ανεπαρκής αιμοσφαιρίνη· αίσθημα κούρασης και ατονίας.
- Σιδηροπενική: ανεπάρκεια σιδήρου από κακή διατροφή· βοηθούν συκώτι, σταφίδες, δημητριακά.
- Από αδυναμία απορρόφησης βιταμίνης Β12 (απαραίτητη για την ωρίμανση των ερυθρών) → ανώριμα ερυθρά στον μυελό.
- Αιμολυτική: αυξημένη καταστροφή ερυθρών (κληρονομικοί παράγοντες, τοξίνες, παράσιτα, μετάγγιση μη συμβατού αίματος).
- Δρεπανοκυτταρική: κληρονομική· μη φυσιολογική αιμοσφαιρίνη, ερυθρά σε σχήμα δρεπανιού που φράζουν αγγεία.
- Μεσογειακή: κληρονομική, συχνή στην Ελλάδα· μειωμένη παραγωγή της αλυσίδας β· αντιμετωπίζεται με τακτικές μεταγγίσεις.
Ένα άτομο ομάδας Α χρειάζεται μετάγγιση ερυθρών. Ποιος δότης είναι επίσης ασφαλής, εκτός από ομάδα Α;
Μέθοδος: είναι ασφαλής η μετάγγιση;
- Γράψε τα αντιγόνα των ερυθρών του δότη.
- Γράψε τα αντισώματα του πλάσματος του δέκτη.
- Αν κάποιο αντιγόνο του δότη «ταιριάζει» με αντίσωμα του δέκτη (Α με αντί-Α, Β με αντί-Β) → αιμοσυγκόλληση, μη επιτρεπτή.
- Για Rh: δέκτης Rh– δεν πρέπει να πάρει Rh+ ερυθρά (θα φτιάξει αντί-Rh).
Άσκηση: Να συμπληρώσεις για κάθε ομάδα ΑΒΟ το αντιγόνο των ερυθρών και το αντίσωμα του πλάσματος.
Λύση:
- Α: αντιγόνο Α, αντίσωμα αντί-Β.
- Β: αντιγόνο Β, αντίσωμα αντί-Α.
- ΑΒ: αντιγόνα Α και Β, κανένα αντίσωμα.
- Ο: κανένα αντιγόνο, αντισώματα αντί-Α και αντί-Β.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: Μια γυναίκα Rh– περιμένει το δεύτερο παιδί της· το πρώτο ήταν Rh+ και δεν έγινε καμία παρέμβαση μετά τον τοκετό. (α) Γιατί το πρώτο παιδί δεν είχε πρόβλημα; (β) Τι κίνδυνος υπάρχει αν το δεύτερο έμβρυο είναι Rh+; (γ) Πώς θα είχε προληφθεί;
Λύση:
(α) Η μητέρα ήρθε σε επαφή με τα Rh+ ερυθρά του παιδιού κατά τον τοκετό (ή λίγο πριν) και μόνο τότε άρχισε να παράγει αντί-Rh· τα αντισώματα δεν επηρέασαν το παιδί που γεννιόταν.
(β) Η μητέρα είναι πλέον ευαισθητοποιημένη: τα αντί-Rh περνούν μέσω του πλακούντα στο έμβρυο και καταστρέφουν τα ερυθρά του (αιμολυτική νόσος), με κίνδυνο θανάτου του εμβρύου.
(γ) Με χορήγηση αντί-Rh αντισωμάτων στη μητέρα αμέσως μετά τον πρώτο τοκετό, ώστε να εξουδετερωθούν τα αντιγόνα Rh πριν ευαισθητοποιηθεί.
Το σύστημα ΑΒΟ ανακαλύφθηκε το 1901 από τον Αυστριακό Karl Landsteiner, που πήρε γι' αυτό το Νόμπελ Ιατρικής το 1930. Ο ίδιος, μαζί με τον Alexander Wiener, ανακάλυψε το 1940 τον παράγοντα Rh — το όνομα προέρχεται από τους πιθήκους Rhesus που χρησιμοποιήθηκαν στα πειράματα.
Ένας τραυματίας χρειάζεται επειγόντως ερυθρά και δεν υπάρχει χρόνος για έλεγχο ομάδας. Υπάρχουν φιάλες Α+, Β–, ΑΒ+ και Ο–. Ποια επιλέγεις και γιατί; Αν μετά μάθεις ότι είναι ΑΒ+, από ποιες φιάλες θα μπορούσε να πάρει ερυθρά;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Επιλέγεις Ο–: τα ερυθρά δεν έχουν ούτε Α, ούτε Β, ούτε Rh, άρα δεν μπορούν να συγκολληθούν από κανένα αντίσωμα του δέκτη.
Ο ΑΒ+ δεν έχει αντί-Α ούτε αντί-Β και, όντας Rh+, δεν φτιάχνει αντί-Rh· άρα μπορεί να πάρει ερυθρά από όλες τις φιάλες: Α+, Β–, ΑΒ+ και Ο–.
Ποια αναιμία οφείλεται σε μειωμένη παραγωγή της αλυσίδας β της αιμοσφαιρίνης;
- Κοιτάς τα αντισώματα του δότη. Στη μετάγγιση ερυθρών μετράνε τα αντιγόνα του δότη απέναντι στα αντισώματα του δέκτη.
- Η ομάδα Ο έχει αντιγόνο Ο. Δεν έχει κανένα αντιγόνο Α ή Β.
- Το πρώτο Rh+ παιδί κινδυνεύει. Κινδυνεύουν τα επόμενα, αφού η μητέρα ευαισθητοποιηθεί.
- Μεσογειακή = δρεπανοκυτταρική. Μειωμένη β αλυσίδα έναντι μη φυσιολογικής αιμοσφαιρίνης.
- Πήξη: ινωδογόνο → (θρομβίνη) → ινώδες → θρόμβος· απαιτούνται ασβέστιο, βιταμίνη Κ, αιμοπετάλια.
- ΑΒΟ: αντιγόνα στα ερυθρά (συγκολλητινογόνα), αντισώματα στο πλάσμα (συγκολλητίνες)· , ισοεπικρατή, υπολειπόμενο.
- Ασύμβατη μετάγγιση → αιμοσυγκόλληση → αιμόλυση.
- Rh: μητέρα Rh–, έμβρυο Rh+ → κίνδυνος στην επόμενη κύηση· πρόληψη με αντί-Rh μετά τον 1ο τοκετό.
- Αναιμίες: σιδηροπενική, Β12, αιμολυτική, δρεπανοκυτταρική, μεσογειακή.