Ανάπτυξη του Εμβρύου & Τοκετός
Οργανογένεση, τρίμηνα κύησης, τοκετός, δίδυμα, υγεία μητέρας–εμβρύου, προγεννητικός έλεγχος, θηλασμός
Στην 4η εβδομάδα της κύησης το έμβρυο έχει μήκος μόλις 0,6 cm — και όμως η καρδιά του ήδη χτυπά. Εννέα μήνες μετά, ένα κύτταρο έχει γίνει ένα μωρό τριών περίπου κιλών. Τι γίνεται σε αυτό το διάστημα και τι μπορεί να το βοηθήσει ή να το βλάψει;
Διαφοροποίηση και οργανογένεση
Προς το τέλος της 2ης εβδομάδας αρχίζει η ανάπτυξη του εμβρύου από τον εμβρυϊκό δίσκο, που έχει τρεις στιβάδες κυττάρων: εξώδερμα, μεσόδερμα, ενδόδερμα.
Καθώς τα κύτταρα πολλαπλασιάζονται μιτωτικά, σχηματίζονται ομάδες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά λόγω της διαφοροποίησης, δηλαδή της εκλεκτικής έκφρασης των γονιδίων. Ομάδες κυττάρων πολλαπλασιάζονται με διαφορετικό ρυθμό και σχηματίζουν προεξοχές, αύλακες ή κοιλώματα· σταδιακά προκύπτουν συγκεκριμένα όργανα (οργανογένεση).
- 3η εβδομάδα: από το εξώδερμα νευρικά κύτταρα (εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός)· στο τέλος της από το μεσόδερμα η καρδιά, που αρχίζει να πάλλεται.
- 4η εβδομάδα: από το μεσόδερμα νεφρά και τέσσερις προεξοχές που θα γίνουν άκρα· από το ενδόδερμα οι πνεύμονες και ο γαστρεντερικός σωλήνας. Μήκος εμβρύου 0,6 cm· αρχίζουν να σχηματίζονται μάτια και αυτιά.
- 5η εβδομάδα: το κεφάλι μεγαλώνει δυσανάλογα (πολλαπλασιασμός νευρικών κυττάρων).
- 6η εβδομάδα: το ήπαρ αρχίζει να παράγει ερυθρά· διαμορφώνονται τα δάχτυλα. Τις επόμενες δύο εβδομάδες σχηματίζεται ο χόνδρινος σκελετός.
Σημείωση: οι παράγραφοι «Αυλάκωση», «Εμφύτευση» και «Σχηματισμός πλακούντα» του βιβλίου είναι εκτός διδακτέας ύλης.
Ανάπτυξη του εμβρύου
- 2ο τρίμηνο: μαλλιά, φρύδια, βλεφαρίδες, νύχια· ο χόνδρινος σκελετός αρχίζει να αντικαθίσταται από οστίτη ιστό. Το έμβρυο θηλάζει το δάχτυλό του, ουρεί στο αμνιακό υγρό, κλωτσάει. Αρχή 5ου μήνα: ~450 g, 20 cm· τέλος 2ου τριμήνου: ~640 g, 25 cm.
- 3ο τρίμηνο: τα όργανα αναπτύσσονται και τελειοποιούνται, σχηματίζεται στιβάδα λίπους κάτω από το δέρμα. Τελευταία ωριμάζουν το πεπτικό σύστημα και οι πνεύμονες.
Περίπου 265 μέρες μετά τη γονιμοποίηση το βρέφος είναι έτοιμο να γεννηθεί.
Από ποια στιβάδα του εμβρυϊκού δίσκου προκύπτουν τα νευρικά κύτταρα;
Τοκετός
Ο τοκετός έχει τρία στάδια:
- Διαστολή του στομίου του τραχήλου της μήτρας: περιοδικές συσπάσεις κάθε 10–20 λεπτά, που γίνονται πιο έντονες και συχνές· μπορεί να «σπάσουν τα νερά» (ρήξη αμνιακού σάκου).
- Γέννηση: συσπάσεις κάθε 1–2 λεπτά· στον φυσιολογικό τοκετό προβάλλει πρώτο το κεφάλι, μετά οι ώμοι. Όταν το νεογνό αναπνέει κανονικά, δένεται και κόβεται ο ομφάλιος λώρος.
- Αποβολή του πλακούντα και των εξωεμβρυϊκών μεμβρανών, με συσπάσεις της μήτρας.
Πολλαπλή κύηση
Συνήθως ωριμάζει ένα ωάριο τον μήνα, εναλλάξ από κάθε ωοθήκη. Μερικές φορές γεννιούνται δίδυμα:
- Διζυγωτικά (διωικά): από δύο ωάρια που γονιμοποιούνται → δύο ζυγωτά → μοιάζουν όσο συνηθισμένα αδέλφια (μπορεί διαφορετικού φύλου).
- Μονοζυγωτικά (μονοωικά): από ένα γονιμοποιημένο ωάριο → μοιάζουν καταπληκτικά και είναι υποχρεωτικά του ίδιου φύλου (έχουν την ίδια γενετική πληροφορία).
Περίπου το 1/3 των μονοζυγωτικών προέρχεται από τον χωρισμό των δύο κυττάρων της πρώτης μιτωτικής διαίρεσης (ξεχωριστοί πλακούντες και αμνιακοί σάκοι)· τα περισσότερα χωρίζονται αργότερα και μοιράζονται τον ίδιο πλακούντα· σε πολύ μικρό ποσοστό μοιράζονται και τον ίδιο αμνιακό σάκο, με κίνδυνο σιαμαίων διδύμων. Η χορήγηση ορμονών για πολλαπλή ωοθυλακιορρηξία αυξάνει τις πολλαπλές κυήσεις.
Γιατί τα μονοζυγωτικά δίδυμα είναι υποχρεωτικά του ίδιου φύλου;
Υγεία μητέρας και εμβρύου
Η ανάπτυξη του εμβρύου επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς και κληρονομικούς παράγοντες:
- Χημικές ουσίες: ορισμένα εντομοκτόνα ή φάρμακα (π.χ. θαλιδομίδη, ήπιο ηρεμιστικό → σοβαρές παραμορφώσεις άκρων· παράγωγα βιταμίνης Α → αποβολές ή βλάβες).
- Ιοί που διαπερνούν τον πλακούντα: ερυθρά στους πρώτους μήνες → κώφωση, καταρράκτης κ.ά.
- Τρόπος ζωής: κάπνισμα (CO και άλλες ουσίες → μειωμένο βάρος, σπασμοί), υπερβολικός καφές, αλκοόλ, ναρκωτικά· ακτινογραφίες (οι ακτίνες Χ προκαλούν μεταλλάξεις).
- Διατροφή: ισορροπημένη· αλλιώς ο οργανισμός αντλεί άλατα από οστά και δόντια της μητέρας.
- Κληρονομικοί: έλεγχος των μελλοντικών γονέων για φορείς (μεσογειακή, δρεπανοκυτταρική αναιμία), γενετική συμβουλή· αυξημένη πιθανότητα συνδρόμου Down σε μεγαλύτερη ηλικία της μητέρας.
Προγεννητικός έλεγχος: αμνιοπαρακέντηση (λήψη αμνιακού υγρού, 15η–17η εβδομάδα) και λήψη χοριακής λάχνης (8η–12η εβδομάδα)· με τα εμβρυϊκά κύτταρα ελέγχεται ο καρυότυπος και διαγιγνώσκονται πολλές γενετικές ανωμαλίες.
Θηλασμός
Ο μαστικός αδένας αποτελείται από 15–25 λοβούς, με γαλακτοφόρους πόρους που καταλήγουν στη θηλή (περιβάλλεται από τη θηλαία άλω). Στην εγκυμοσύνη οι λοβοί αυξάνονται.
- Αμέσως μετά τον τοκετό η υπόφυση παράγει περισσότερη προλακτίνη, που ενεργοποιεί την παραγωγή γάλακτος.
- Όταν το μωρό θηλάζει, ερεθίζονται νευρικές απολήξεις της θηλαίας άλω → μηνύματα στον υποθάλαμο → η υπόφυση παράγει ωκυτοκίνη → σύσπαση των λοβών → το γάλα ρέει στη θηλή. Όσο περισσότερο θηλάζει, τόσο περισσότερη ωκυτοκίνη.
Πλεονεκτήματα: οικονομικός, πρακτικός, γάλα στη σωστή θερμοκρασία και αναλογίες, πιο εύπεπτο, περιέχει αντισώματα (λιγότερες γαστρεντερικές και αναπνευστικές μολύνσεις), στενότερος δεσμός· για τη μητέρα, ορμόνες που βοηθούν τη μήτρα να επανέλθει στο αρχικό μέγεθος.
«Προλακτίνη = Παράγει γάλα, Ωκυτοκίνη = Ωθεί το γάλα έξω». Η πρώτη «γεμίζει το ντεπόζιτο», η δεύτερη «ανοίγει τη βρύση».
Μέθοδος: αιτία → κίνδυνος για το έμβρυο
- Αναγνώρισε το είδος του παράγοντα: χημική ουσία, ιός, τρόπος ζωής, ακτινοβολία, κληρονομικότητα.
- Βρες τον μηχανισμό: περνά τον πλακούντα (ιοί, ουσίες)· μεταλλάξεις (ακτίνες Χ)· λιγότερο (CO του καπνού).
- Σύνδεσε με τη χρονική περίοδο: οι πρώτοι μήνες είναι οι πιο ευάλωτοι, γιατί τότε σχηματίζονται τα όργανα.
Άσκηση: Να εξηγήσεις γιατί η ερυθρά είναι επικίνδυνη ιδιαίτερα στους πρώτους μήνες της κύησης.
Λύση:
Ο ιός της ερυθράς διαπερνά τον πλακούντα και προσβάλλει το έμβρυο. Στους πρώτους μήνες γίνεται η οργανογένεση, άρα ο ιός προκαλεί σοβαρές βλάβες στα σχηματιζόμενα όργανα (π.χ. κώφωση, καταρράκτης, καρδιοπάθειες).
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Να εξηγήσεις τον μηχανισμό με τον οποίο ο θηλασμός «αυτοσυντηρείται». (β) Να αναφέρεις δύο πλεονεκτήματα του θηλασμού για το μωρό και ένα για τη μητέρα.
Λύση:
(α) Το θήλασμα ερεθίζει τις νευρικές απολήξεις της θηλαίας άλω, που στέλνουν μηνύματα στον υποθάλαμο· αυτός διεγείρει την υπόφυση να παράγει ωκυτοκίνη, που συσπά τους λοβούς και το γάλα ρέει. Όσο περισσότερο θηλάζει το νεογνό, τόσο περισσότερη ωκυτοκίνη εκκρίνεται. (Την παραγωγή γάλακτος την ενεργοποιεί η προλακτίνη.)
(β) Μωρό: το γάλα περιέχει αντισώματα (λιγότερες μολύνσεις) και είναι πιο εύπεπτο, με όλα τα συστατικά στις σωστές αναλογίες. Μητέρα: εκκρίνονται ορμόνες που προκαλούν συσπάσεις της μήτρας, ώστε να επανέλθει ταχύτερα στο αρχικό της μέγεθος.
Τα μονοζυγωτικά δίδυμα έχουν το ίδιο γενετικό υλικό, αλλά διαφορετικά δακτυλικά αποτυπώματα. Οι αυλακώσεις των δαχτύλων διαμορφώνονται στη μήτρα και επηρεάζονται από μικρές διαφορές στη θέση, την πίεση και την ανάπτυξη του κάθε εμβρύου.
Δύο δίδυμα είναι αγόρι και κορίτσι. (α) Τι είδους δίδυμα είναι και γιατί; (β) Δύο άλλα δίδυμα είναι και τα δύο κορίτσια· μπορείς να πεις με βεβαιότητα αν είναι μονοζυγωτικά; (γ) Αν δύο μονοζυγωτικά δίδυμα έχουν ξεχωριστούς πλακούντες, σε ποιο στάδιο πιθανότατα χωρίστηκαν;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Διζυγωτικά: τα μονοζυγωτικά είναι υποχρεωτικά ίδιου φύλου, άρα αγόρι–κορίτσι προήλθαν από δύο ωάρια και δύο ζυγωτά.
(β) Όχι: δύο κορίτσια μπορεί να είναι μονοζυγωτικά ή και διζυγωτικά (δύο ζυγωτά που έτυχε να είναι και τα δύο θηλυκά).
(γ) Στον χωρισμό των δύο κυττάρων της πρώτης μιτωτικής διαίρεσης του ζυγωτού (περίπου το 1/3 των μονοζυγωτικών).
Πότε γίνεται η λήψη χοριακής λάχνης;
- Διζυγωτικά = πάντα διαφορετικού φύλου. Μπορεί να είναι και ίδιου φύλου· τα μονοζυγωτικά είναι υποχρεωτικά ίδιου.
- Προλακτίνη = ωκυτοκίνη. Η προλακτίνη ενεργοποιεί την παραγωγή, η ωκυτοκίνη τη ροή του γάλακτος.
- Πρώτοι ωριμάζουν οι πνεύμονες. Πεπτικό και πνεύμονες ωριμάζουν τελευταία.
- Το 3ο στάδιο του τοκετού είναι η γέννηση. Το 3ο είναι η αποβολή του πλακούντα.
- Εμβρυϊκός δίσκος: εξώδερμα (νευρικό), μεσόδερμα (καρδιά, νεφρά, άκρα), ενδόδερμα (πνεύμονες, γαστρεντερικός)· διαφοροποίηση = εκλεκτική έκφραση γονιδίων.
- Η καρδιά πάλλεται από το τέλος της 3ης εβδομάδας· πεπτικό και πνεύμονες ωριμάζουν τελευταία· ~265 ημέρες.
- Τοκετός: διαστολή τραχήλου → γέννηση → αποβολή πλακούντα.
- Δίδυμα: διζυγωτικά (2 ωάρια) ή μονοζυγωτικά (1 ζυγωτό, ίδιο φύλο).
- Κίνδυνοι: θαλιδομίδη, ερυθρά, κάπνισμα, αλκοόλ, ακτίνες Χ· αμνιοπαρακέντηση, χοριακή λάχνη· προλακτίνη και ωκυτοκίνη στον θηλασμό.