🏷️

Γραφή Χημικών Τύπων & Ονοματολογία

Κανόνας AψBx, ονόματα οξέων, βάσεων, αλάτων και οξειδίων

Τι γράφει πραγματικά η ετικέτα του εμφιαλωμένου νερού;

Γύρνα ένα μπουκάλι νερό: θα δεις $Ca^{2+}$ , $Mg^{2+}$ , $HCO_3^-$ , $Cl^-$ , $SO_4^{2-}$ . Στη συσκευασία της μαγειρικής σόδας θα δεις «όξινο ανθρακικό νάτριο». Αυτά είναι ιόντα και ονόματα ενώσεων που, μόλις μάθεις τους κανόνες, διαβάζεις και γράφεις χωρίς να τα αποστηθίσεις ένα-ένα. Αυτό μαθαίνεις εδώ.

Γραφή χημικών τύπων

Μια ανόργανη ένωση θεωρείται ότι αποτελείται από δύο μέρη (άτομα ή ιόντα): ένα με θετικό Α.Ο. $+x$ και ένα με αρνητικό Α.Ο. $-y$ . Ο τύπος γράφεται με το θετικό μέρος πρώτο και οι Α.Ο. «διασταυρώνονται» ως δείκτες:

Αν κάποιος δείκτης είναι $1$ , παραλείπεται.
Αν ο λόγος $y : x$ απλοποιείται, απλοποιούμε πριν γράψουμε τον τύπο.
Πολυατομικό ιόν με δείκτη μεγαλύτερο από 1 μπαίνει σε παρένθεση: $Ca(OH)_2$ , $Al_2(SO_4)_3$ .

$A^{+x} \ \text{και}\ B^{-y} \ \Longrightarrow\ A_yB_x \qquad \text{π.χ. } Al^{3+},\ SO_4^{2-} \Rightarrow Al_2(SO_4)_3$

Κόλπο μνήμης

Ο κανόνας $A_yB_x$ είναι μια χιαστί ανταλλαγή: το φορτίο του καθενός «κατεβαίνει» και γίνεται δείκτης του άλλου, σαν δύο παίκτες που ανταλλάσσουν φανέλες. $Al^{3+}$ και $O^{2-}$ → $Al_2O_3$ . Μετά ελέγχεις αν απλοποιείται.

Κατηγορίες ανόργανων ενώσεων

Από το Γυμνάσιο αναγνωρίζουμε τις ενώσεις από τον τύπο τους:

Οξέα: $H$ + ανιόν αμετάλλου ή πολυατομικό ανιόν — $HCl$ , $H_2S$ , $HNO_3$ , $H_2SO_4$ , $H_3PO_4$ , $H_2CO_3$ , $HCN$ .
Βάσεις: μέταλλο + $OH^-$ — $NaOH$ , $Ca(OH)_2$ , $Al(OH)_3$ . Βάση είναι και η αμμωνία $NH_3$ .
Άλατα: κατιόν μετάλλου (ή $NH_4^+$ ) + ανιόν άλλο από $OH^-$ και $O^{2-}$ — $NaCl$ , $K_2CO_3$ , $NH_4NO_3$ , $CaSO_4$ .
Οξείδια: στοιχείο + οξυγόνο — $CO_2$ , $CaO$ , $Fe_2O_3$ .

Ήξερες ότι;

Ένας χημικός τύπος μπορεί να κρύβει πολλά υλικά: το $CaCO_3$ είναι το μάρμαρο, ο ασβεστόλιθος, η κιμωλία και το κύριο συστατικό του τσόφλιου του αυγού. Διαφέρουν στο μέγεθος και στη διάταξη των κρυστάλλων, όχι στη χημική σύσταση.

Κανόνες ονοματολογίας

Στα ελληνικά οι ενώσεις διαβάζονται ανάποδα από ό,τι γράφονται: πρώτα το δεύτερο (αρνητικό) μέρος.

α. Μέταλλο (ή $NH_4^+$ ) + πολυατομικό ανιόν: όνομα ανιόντος + όνομα μετάλλου. $K_2CO_3$ ανθρακικό κάλιο, $Ca_3(PO_4)_2$ φωσφορικό ασβέστιο, $NH_4ClO_3$ χλωρικό αμμώνιο. $H$ + πολυατομικό ανιόν: όνομα ανιόντος + «οξύ»: $H_2SO_4$ θειικό οξύ, $H_3PO_4$ φωσφορικό οξύ.

Εξαιρέσεις (υδρακίδες): $HF$ υδροφθόριο, $HCl$ υδροχλώριο, $HBr$ υδροβρώμιο, $HI$ υδροϊώδιο, $H_2S$ υδρόθειο, $HCN$ υδροκυάνιο.

β. Μέταλλο (ή $NH_4^+$ ) + αμέταλλο: όνομα αμετάλλου σε -ούχο ή -ίδιο + όνομα μετάλλου: $MgBr_2$ βρωμιούχο μαγνήσιο. Αν το μέταλλο έχει περισσότερους Α.Ο., γράφουμε τον Α.Ο. με λατινικό αριθμό: $FeS$ θειούχος σίδηρος (II), $Fe_2O_3$ οξείδιο του σιδήρου (III).

γ. Μέταλλο + $OH^-$ : «υδροξείδιο του» + μέταλλο: $KOH$ υδροξείδιο του καλίου, $Al(OH)_3$ υδροξείδιο του αργιλίου.

δ. Δύο αμέταλλα με περισσότερες ενώσεις: αριθμητικά προθέματα για τον αριθμό ατόμων του δεύτερου στοιχείου: $CO$ μονοξείδιο του άνθρακα, $CO_2$ διοξείδιο του άνθρακα, $N_2O_5$ πεντοξείδιο του αζώτου, $PCl_5$ πενταχλωριούχος φωσφόρος.

Γρήγορος έλεγχος

Ποιος είναι ο χημικός τύπος του φωσφορικού ασβεστίου;

Μέθοδος: όνομα ↔ τύπος

Από το όνομα στον τύπο:

Αναγνώρισε τα δύο μέρη από το όνομα (το πρώτο όνομα είναι το ανιόν).
Γράψε τα φορτία τους (από τους πίνακες ιόντων και Α.Ο.).
Διασταύρωσε, απλοποίησε, βάλε παρενθέσεις σε πολυατομικά ιόντα.

Από τον τύπο στο όνομα:

Αναγνώρισε την κατηγορία (οξύ, βάση, άλας, οξείδιο).
Αν το μέταλλο έχει μεταβλητό Α.Ο. ( $Fe$ , $Cu$ , $Pb$ , $Sn$ ), υπολόγισέ τον και γράψε τον με λατινικό αριθμό.

Άσκηση: Να γραφούν οι τύποι των ενώσεων που σχηματίζονται από: (α) $Al^{3+}$ και $SO_4^{2-}$ , (β) $Sn^{4+}$ και $O^{2-}$ , (γ) $Ca^{2+}$ και $CO_3^{2-}$ , (δ) $Fe^{3+}$ και $S^{2-}$ , (ε) $NH_4^+$ και $PO_4^{3-}$ .

Λύση:

(α) $Al_2(SO_4)_3$ · (β) $Sn_2O_4 \to$ απλοποίηση $\to SnO_2$ · (γ) $Ca_2(CO_3)_2 \to CaCO_3$ · (δ) $Fe_2S_3$ · (ε) $(NH_4)_3PO_4$

Άσκηση: Να ονομαστούν: $K_2CO_3$ , $NH_4ClO_3$ , $FeCl_3$ , $Al(OH)_3$ , $H_3PO_4$ , $HBr$ , $N_2O_5$ , $CuO$ .

Λύση:

$K_2CO_3$ : ανθρακικό κάλιο · $NH_4ClO_3$ : χλωρικό αμμώνιο
$FeCl_3$ : $Fe = +3$ → χλωριούχος σίδηρος (III) · $Al(OH)_3$ : υδροξείδιο του αργιλίου
$H_3PO_4$ : φωσφορικό οξύ · $HBr$ : υδροβρώμιο
$N_2O_5$ : πεντοξείδιο του αζώτου · $CuO$ : $Cu = +2$ → οξείδιο του χαλκού (II)

Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: Να γραφεί ο χημικός τύπος και να χαρακτηριστεί (οξύ, βάση, άλας, οξείδιο) κάθε ένωσης: (α) θειικό αμμώνιο, (β) υδροξείδιο του σιδήρου (III), (γ) νιτρικό οξύ, (δ) οξείδιο του αργιλίου, (ε) υπερμαγγανικό κάλιο, (στ) διχρωμικό νάτριο.

Λύση:

(α) $NH_4^+$ , $SO_4^{2-}$ → $(NH_4)_2SO_4$ — άλας

(β) $Fe^{3+}$ , $OH^-$ → $Fe(OH)_3$ — βάση

(γ) $H^+$ , $NO_3^-$ → $HNO_3$ — οξύ

(δ) $Al^{3+}$ , $O^{2-}$ → $Al_2O_3$ — οξείδιο

(ε) $K^+$ , $MnO_4^-$ → $KMnO_4$ — άλας

(στ) $Na^+$ , $Cr_2O_7^{2-}$ → $Na_2Cr_2O_7$ — άλας

Γρήγορος έλεγχος

Πώς ονομάζεται η ένωση $Fe_2(SO_4)_3$ ;

Γρήγορος έλεγχος

Σε ποια κατηγορία ανήκει η ένωση $NH_4Cl$ ;

Γρήγορος έλεγχος

Ποιο είναι το σωστό όνομα της ένωσης $HCl$ ;

Πρόκληση

από έναν τύπο σε όλους. Ένα μέταλλο $M$ σχηματίζει οξείδιο με τύπο $M_2O_3$ . (α) Γράψε τους τύπους του χλωριούχου άλατος, του υδροξειδίου, του θειικού, του νιτρικού και του φωσφορικού άλατος του $M$ . (β) Ένα άλλο μέταλλο $\Lambda$ σχηματίζει φωσφορικό άλας $\Lambda_3(PO_4)_2$ . Γράψε το οξείδιο και το νιτρικό του άλας.

Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση

(α) Στο $M_2O_3$ : $2x + 3(-2) = 0 \Rightarrow x = +3$ . Άρα $M^{3+}$ :

με $Cl^-$ : $MCl_3$ · με $OH^-$ : $M(OH)_3$ · με $SO_4^{2-}$ : $M_2(SO_4)_3$
με $NO_3^-$ : $M(NO_3)_3$ · με $PO_4^{3-}$ : $M_3(PO_4)_3 \rightarrow MPO_4$ (απλοποίηση)

(β) Στο $\Lambda_3(PO_4)_2$ : $3y + 2(-3) = 0 \Rightarrow y = +2$ . Οξείδιο: $\Lambda_2O_2 \rightarrow \Lambda O$ · νιτρικό: $\Lambda(NO_3)_2$ .

Απάντηση: (α) $MCl_3$ , $M(OH)_3$ , $M_2(SO_4)_3$ , $M(NO_3)_3$ , $MPO_4$ , (β) $\Lambda O$ και $\Lambda(NO_3)_2$ .

Συνηθισμένα λάθη

$CaOH_2$ αντί $Ca(OH)_2$ . Χωρίς παρένθεση ο δείκτης 2 αφορά μόνο το $H$ · το πολυατομικό ιόν με δείκτη μπαίνει πάντα σε παρένθεση.
Μη απλοποιημένοι τύποι. $Sn_2O_4$ γράφεται $SnO_2$ , $Ca_2(CO_3)_2$ γράφεται $CaCO_3$ .
Λατινικός αριθμός σε κάθε μέταλλο. Μπαίνει μόνο όταν το μέταλλο έχει περισσότερους Α.Ο. ( $Fe$ , $Cu$ , $Pb$ , $Sn$ ) — όχι στα $Na$ , $Ca$ , $Al$ , $Zn$ .
Σειρά ανάγνωσης. Γράφεις $K_2CO_3$ αλλά διαβάζεις «ανθρακικό κάλιο».

Σύνοψη — τι κρατάμε

Τύπος: $A^{+x}$ με $B^{-y}$ → $A_yB_x$ , απλοποίηση, παρενθέσεις για πολυατομικά ιόντα.
Οξέα ( $H$ + ανιόν), βάσεις (μέταλλο + $OH^-$ , και $NH_3$ ), άλατα (κατιόν + ανιόν εκτός $OH^-$ , $O^{2-}$ ), οξείδια (στοιχείο + $O$ ).
Ονομασία: πρώτα το ανιόν· $-$ ούχο/ $-$ ίδιο για μονοατομικά ανιόντα· «υδροξείδιο του …» για βάσεις.
Υδρακίδες: $HF, HCl, HBr, HI, H_2S, HCN$ → υδρο-φθόριο/χλώριο/βρώμιο/ϊώδιο/θειο/κυάνιο.
Μεταβλητός Α.Ο. με λατινικό αριθμό· προθέματα (μον-, δι-, πεντ-) για ενώσεις αμετάλλων.

Γραφή χημικών τύπων

Μια ανόργανη ένωση θεωρείται ότι αποτελείται από δύο μέρη (άτομα ή ιόντα): ένα με θετικό Α.Ο.

+x

και ένα με αρνητικό Α.Ο.

-y

. Ο τύπος γράφεται με το θετικό μέρος πρώτο και οι Α.Ο. «διασταυρώνονται» ως δείκτες:

Αν κάποιος δείκτης είναι

1

, παραλείπεται.

Αν ο λόγος

y : x

απλοποιείται, απλοποιούμε πριν γράψουμε τον τύπο.

Πολυατομικό ιόν με δείκτη μεγαλύτερο από 1 μπαίνει σε παρένθεση:

Ca(OH)_2

Al_2(SO_4)_3