Λεξιλόγιο: συνώνυμα, αντώνυμα, παραγωγή, σύνθεση
Αντικατάσταση στα συμφραζόμενα, οικογένειες λέξεων, πολυσημία
Γράφεις ένα άρθρο και στην τρίτη παράγραφο βλέπεις ότι έχεις χρησιμοποιήσει τη λέξη «σημαντικό» έξι φορές. Ο βαθμολογητής το βλέπει κι αυτός. Ένα πλούσιο λεξιλόγιο κάνει το κείμενό σου ακριβές και ώριμο, ενώ τα λεξιλογικά ερωτήματα (συνώνυμα, αντώνυμα, παράγωγα) είναι γρήγορες μονάδες — αν ξέρεις τους κανόνες.
Συνώνυμα και αντώνυμα στα συμφραζόμενα
Συνώνυμα είναι λέξεις με ίδια ή παρόμοια σημασία· αντώνυμα, λέξεις με αντίθετη σημασία. Στις εξετάσεις ζητούνται μέσα στο κείμενο, άρα ισχύουν τρεις κανόνες:
- Ίδιο μέρος του λόγου: ρήμα με ρήμα, επίθετο με επίθετο.
- Ίδια γραμματική μορφή: ίδια πτώση, αριθμός, γένος, χρόνος, φωνή, πρόσωπο.
- Ταιριάζει στα συμφραζόμενα: η νέα λέξη πρέπει να διατηρεί (συνώνυμο) ή να αντιστρέφει (αντώνυμο) το νόημα της συγκεκριμένης περιόδου.
Πολυσημία: πολλές λέξεις έχουν περισσότερες σημασίες, άρα το συνώνυμο αλλάζει ανάλογα με το χωρίο. Π.χ. «οξύ πρόβλημα» → έντονο, σοβαρό · «οξύ πνεύμα» → διεισδυτικό · «οξύς ήχος» → διαπεραστικός.
Αντώνυμα: είτε λεξικά (αύξηση ↔ μείωση) είτε με αρνητικό πρόθημα (α-/αν-: συνεπής ↔ ασυνεπής· δυσ-: εύκολος ↔ δύσκολος· αντι-: δημοκρατικός ↔ αντιδημοκρατικός).
«Η κυβέρνηση υιοθέτησε τις προτάσεις των ειδικών.» Ποιο συνώνυμο διατηρεί το νόημα στο συγκεκριμένο χωρίο;
Παραγωγή και σύνθεση
Παραγωγή: νέα λέξη από μία λέξη + παραγωγική κατάληξη ή πρόθημα.
- -ση, -ξη, -ψη: ενέργεια (ανάπτυξη, διάκριση)
- -μα: αποτέλεσμα ενέργειας (γράφω → γράμμα, διδάσκω → δίδαγμα)
- -της, -τής, -έας: πρόσωπο που ενεργεί (ποιητής, συγγραφέας, ερευνητής)
- -ικός, -ινός, -ιμος: ιδιότητα, σχέση, δυνατότητα (κοινωνικός, χρήσιμος)
- -ώνω, -ίζω, -εύω: ρήματα (όργανο → οργανώνω, χρώμα → χρωματίζω, δούλος → δουλεύω)
Σύνθεση: νέα λέξη από δύο ή περισσότερα θέματα: αυτο-κίνητο, πολυ-πολιτισμικός, κοινω-φελής, αει-φόρος, τηλε-εργασία.
Οικογένεια λέξεων: όλες οι λέξεις με κοινή ρίζα: γράφω, γραφή, γραπτός, συγγραφέας, περιγραφή, γράμμα, γραμματική, ορθογραφία.
Το «Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής» του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), που κυκλοφόρησε το 1998, είναι ελεύθερα διαθέσιμο στο διαδίκτυο μέσω της «Πύλης για την ελληνική γλώσσα». Όταν δεν είσαι σίγουρος για μια σημασία, ένα συνώνυμο ή την ορθογραφία μιας λέξης, το έχεις δωρεάν στο κινητό σου.
Μέθοδος: λεξιλογικά ερωτήματα
- Διάβασε όλη την περίοδο στην οποία βρίσκεται η λέξη — ποτέ τη λέξη μόνη της.
- Αναγνώρισε μέρος του λόγου και γραμματική μορφή (πτώση, αριθμό, χρόνο).
- Βρες τη σημασία της στο συγκεκριμένο χωρίο (πολυσημία!).
- Γράψε συνώνυμο/αντώνυμο στην ίδια μορφή.
- Δοκιμή αντικατάστασης: ξαναδιάβασε την περίοδο με τη νέα λέξη. Στέκει γραμματικά και νοηματικά;
- Για παράγωγα/σύνθετα σε περίοδο: φτιάξε μια δική σου περίοδο με σαφές νόημα, που να δείχνει ότι κατάλαβες τη σημασία.
Λυμένη άσκηση — συνώνυμα σε πολύσημες λέξεις:
(α) «Ο υπουργός έθεσε το ζήτημα στη σύνοδο.» (β) «Η απερισκεψία του έθεσε σε κίνδυνο τους συνεπιβάτες.» (γ) «Η έρευνα αναδεικνύει τη σημασία του ύπνου.» (δ) «Η μείωση των δασών αποτελεί οξύ πρόβλημα.»
Λύση:
(α) έθεσε → έφερε / πρότεινε (προς συζήτηση)
(β) έθεσε → έβαλε / εξέθεσε (σε κίνδυνο)
(γ) αναδεικνύει → τονίζει / φανερώνει / υπογραμμίζει
(δ) οξύ → σοβαρό / έντονο / επιτακτικό
Πρόσεξε ότι το ίδιο ρήμα «έθεσε» θέλει διαφορετικό συνώνυμο στα (α) και (β).
«Τα μέτρα που πάρθηκαν ήταν αποτελεσματικά.» Ποιο αντώνυμο είναι σωστό στο χωρίο;
Κάθε συνώνυμο περνά το «τεστ του ξένου σώματος»: βάλε τη νέα λέξη στην περίοδο και διάβασέ τη δυνατά (ή «με τα αυτιά του μυαλού»). Αν «σκαλώνει» — κακή κατάληξη, λάθος χρόνος, αλλόκοτο νόημα — είναι ξένο σώμα. Το σωστό συνώνυμο εξαφανίζεται μέσα στην περίοδο σαν να ήταν πάντα εκεί.
Θέμα τύπου Πανελλαδικών — λεξιλόγιο:
Περίοδος (πρωτότυπη): «Η αλόγιστη κατανάλωση ενέργειας επιβαρύνει το περιβάλλον και υπονομεύει το μέλλον των επόμενων γενεών, γι' αυτό απαιτείται συλλογική δράση.»
Εκφώνηση: «(α) Να γράψετε ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις λέξεις αλόγιστη, επιβαρύνει, υπονομεύει, ώστε να μη μεταβάλλεται το νόημα. (β) Να γράψετε ένα αντώνυμο της λέξης συλλογική και να σχηματίσετε με αυτό μια δική σας περίοδο λόγου.» (Μονάδες 5)
Απάντηση:
(α) αλόγιστη → απερίσκεπτη / άσκοπη · επιβαρύνει → βλάπτει / φορτώνει · υπονομεύει → απειλεί / διαβρώνει.
(β) συλλογική → ατομική. Περίοδος: «Η ατομική ευθύνη του καθενός μας είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί χωρίς κρατικές πολιτικές.»
Όλα τα συνώνυμα διατηρούν μέρος του λόγου και μορφή: θηλυκό ενικού ονομαστικής για το επίθετο, γ΄ ενικό ενεστώτα για τα ρήματα.
Λυμένη άσκηση — παραγωγή και σύνθεση: Από τη λέξη «κρίνω» σχημάτισε (α) ένα ουσιαστικό, (β) ένα επίθετο, (γ) ένα σύνθετο ρήμα, (δ) ένα σύνθετο επίθετο, και φτιάξε περίοδο με το (δ).
Λύση:
(α) κρίση (παραγωγή με -ση) ή κριτής (-τής: πρόσωπο)
(β) κριτικός (-ικός)
(γ) δια-κρίνω, ανα-κρίνω, προ-κρίνω, συγ-κρίνω
(δ) αδιάκριτος (α- + διακρίνω) ή ακριτόμυθος (άκριτος + μύθος: αυτός που μιλά χωρίς να κρίνει τι λέει).
Περίοδος: «Ο ακριτόμυθος φίλος του αποκάλυψε το μυστικό σε όλη την τάξη.»
Δίδαγμα: σχημάτιζε μόνο υπαρκτές λέξεις — οι βαθμολογητές δεν δέχονται «εφευρέσεις».
Ποια λέξη δεν ανήκει στην ίδια οικογένεια με το «γράφω»;
Η πολύσημη «κρίση». Γράψε ένα συνώνυμο της λέξης «κρίση» σε καθεμιά περίοδο.
(α) «Η οικονομική κρίση άφησε χιλιάδες ανέργους.» (β) «Τον εμπιστεύομαι γιατί έχει ώριμη κρίση.» (γ) «Ο ασθενής πέρασε μια κρίση πανικού.» (δ) «Αφήνω το θέμα στην κρίση σας.»
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) ύφεση (οικονομική επιβράδυνση)
(β) σκέψη / ορθοφροσύνη / διάκριση (ικανότητα να κρίνεις σωστά)
(γ) προσβολή / έξαρση (ξαφνική εκδήλωση)
(δ) εκτίμηση / απόφαση / γνώμη
Τέσσερα χωρία, τέσσερα διαφορετικά συνώνυμα: η σημασία μιας λέξης γεννιέται μέσα στην περίοδο.
- Αλλάζεις γραμματική μορφή (ενικό αντί για πληθυντικό, άλλος χρόνος). Διόρθωση: έλεγξε κατάληξη πριν γράψεις.
- Δίνεις συνώνυμο άλλης σημασίας μιας πολύσημης λέξης. Διόρθωση: πρώτα η σημασία στο χωρίο, μετά το συνώνυμο.
- Γράφεις περίοδο που δεν δείχνει τη σημασία («Η λέξη ατομική είναι επίθετο»). Διόρθωση: περίοδος με νόημα που αξιοποιεί τη σημασία.
- «Επινοείς» λέξεις με προθήματα. Διόρθωση: μόνο υπαρκτές λέξεις.
- Συνώνυμα/αντώνυμα: ίδιο μέρος του λόγου, ίδια μορφή, ταίριασμα στα συμφραζόμενα.
- Πολυσημία: η σημασία κρίνεται από το χωρίο.
- Αντώνυμα λεξικά ή με α-/αν-, δυσ-, αντι-.
- Παραγωγή = λέξη + κατάληξη/πρόθημα · σύνθεση = δύο θέματα · οικογένεια = κοινή ρίζα.
- Πάντα δοκιμή αντικατάστασης και μόνο υπαρκτές λέξεις.