Λειτουργίες της γλώσσας και ύφος
Κυριολεξία και μεταφορά, καταδήλωση και συνυποδήλωση, είδη ύφους
«Η πόλη πνίγεται.» Σε ένα δελτίο καιρού σημαίνει πλημμύρα· σε ένα άρθρο για την κίνηση σημαίνει μποτιλιάρισμα· σε ένα ποίημα μπορεί να σημαίνει μοναξιά. Η ίδια λέξη, τρία νοήματα. Στο Θέμα Β θα σου ζητηθεί να εξηγήσεις γιατί ο συντάκτης διάλεξε τη μία χρήση ή την άλλη — και τι ύφος δημιουργεί με αυτήν.
Αναφορική και ποιητική λειτουργία
- Αναφορική (κυριολεκτική) λειτουργία: οι λέξεις χρησιμοποιούνται με την πρώτη, λεξικογραφική σημασία τους (καταδήλωση). Στόχος: σαφής, αντικειμενική πληροφόρηση. Τη βρίσκεις σε ειδήσεις, επιστημονικά κείμενα, οδηγίες, νόμους. Π.χ. «Το ποτάμι πλημμύρισε μετά τις βροχές.»
- Ποιητική (μεταφορική) λειτουργία: οι λέξεις αποκτούν δεύτερες, συνυποδηλωτικές σημασίες (συνυποδήλωση): συναισθήματα, εικόνες, συνειρμούς. Στόχος: παραστατικότητα, συγκίνηση, έμφαση, υποκειμενική ματιά. Τη βρίσκεις στη λογοτεχνία, αλλά και σε άρθρα, ομιλίες, διαφημίσεις. Π.χ. «Ένα ποτάμι από ανθρώπους πλημμύρισε την πλατεία.»
Γιατί τη χρησιμοποιεί ένας μη λογοτεχνικός συντάκτης; Για να κάνει το νόημα ζωντανό και παραστατικό, να συγκινήσει και να εμπλέξει τον αναγνώστη, να τονίσει μια ιδέα, να κάνει κατανοητό κάτι αφηρημένο.
Σε ποια περίοδο η λέξη «χτίζω» χρησιμοποιείται μεταφορικά;
Ύφος: πώς το λες
Ύφος είναι ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ο πομπός χρησιμοποιεί τη γλώσσα, ανάλογα με το θέμα, τον δέκτη, την περίσταση και τον σκοπό του. Συνηθισμένα ζεύγη:
- Επίσημο / τυπικό ↔ ανεπίσημο / οικείο
- Απλό / λιτό ↔ περίτεχνο / γλαφυρό
- Σοβαρό ↔ χιουμοριστικό / ειρωνικό
- Απρόσωπο / αντικειμενικό ↔ προσωπικό / υποκειμενικό
- Ζωντανό / παραστατικό / άμεσο, εμφατικό, επιστημονικό, δοκιμιακό
Τι δημιουργεί το ύφος: λεξιλόγιο (λόγιο ή καθημερινό, ορολογία, συναισθηματικά φορτισμένο), σύνταξη (μακροπερίοδος ή σύντομος λόγος, ενεργητική ή παθητική), ρηματικά πρόσωπα, στίξη (θαυμαστικά, ερωτήσεις), σχήματα λόγου.
Επιστημονικός λόγος — γνωρίσματα: ορολογία, κυριολεξία, γ΄ πρόσωπο, παθητική σύνταξη, ονοματοποίηση, οριστική έγκλιση, αναφορά σε έρευνες και πηγές, απουσία συναισθηματικής φόρτισης.
Η διάσημη φράση «Το ύφος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος» ανήκει στον Γάλλο φυσιοδίφη Μπυφόν (Buffon), που την είπε στον λόγο εισδοχής του στη Γαλλική Ακαδημία το 1753. Ένας φυσικός επιστήμονας ήταν αυτός που υποστήριξε ότι οι ιδέες ανήκουν σε όλους, αλλά ο τρόπος που τις λες ανήκει μόνο σε σένα.
Μέθοδος: σχολιάζω λειτουργία γλώσσας και ύφος
- Εντόπισε τη λέξη ή φράση που ζητείται και αποφάσισε: κυριολεκτική ή μεταφορική;
- Αν είναι μεταφορική, «ξεκλείδωσέ» τη: ποια εικόνα φέρνει και ποιο νόημα μεταφέρει; (π.χ. «καλπάζουν ορμητικά» → κινούνται γρήγορα και ακάθεκτα προς την πρόοδο).
- Γράψε τη λειτουργία: παραστατικότητα, έμφαση, συγκινησιακή φόρτιση, ειρωνεία, κατανόηση αφηρημένου.
- Για το ύφος: ονόμασέ το με 1–2 επίθετα και τεκμηρίωσε με 2–3 γλωσσικά στοιχεία (λεξιλόγιο, πρόσωπο, σύνταξη, στίξη) και χωρία.
- Σύνδεσε με τον σκοπό και τον δέκτη του κειμένου.
Λυμένη άσκηση — από την κυριολεξία στη μεταφορά: Ξαναγράψε κάθε περίοδο μεταφορικά και πες τι κερδίζει.
(α) «Οι τιμές των ενοικίων αυξήθηκαν πολύ γρήγορα.»
(β) «Ο μαθητής δεν έδειξε καμία αντίδραση στα αρνητικά σχόλια.»
Λύση:
(α) «Οι τιμές των ενοικίων εκτοξεύτηκαν στα ύψη.» — Η εικόνα του πυραύλου κάνει την αύξηση απότομη και ανεξέλεγκτη, προκαλώντας ανησυχία.
(β) «Τα αρνητικά σχόλια γλίστρησαν πάνω του σαν νερό.» — Η παρομοίωση δείχνει παραστατικά την απάθεια ή την ψυχική ανθεκτικότητα του μαθητή.
Και στις δύο περιπτώσεις κερδίζουμε παραστατικότητα και συναισθηματική φόρτιση, χάνουμε όμως λίγη ακρίβεια: πόσο «πολύ» αυξήθηκαν οι τιμές; Γι' αυτό ο επιστημονικός λόγος προτιμά την κυριολεξία.
Ποιο γνώρισμα δεν χαρακτηρίζει τον επιστημονικό λόγο;
Θέμα τύπου Πανελλαδικών — επιστημονικός λόγος:
Απόσπασμα (πρωτότυπο): «Η στέρηση ύπνου συνδέεται με μειωμένη απόδοση της μνήμης εργασίας. Σε πρόσφατη μελέτη, η ομάδα των συμμετεχόντων που κοιμήθηκε λιγότερο από έξι ώρες παρουσίασε στατιστικά σημαντική πτώση στις δοκιμασίες ανάκλησης. Τα ευρήματα ερμηνεύονται ως ένδειξη ότι ο ύπνος συμβάλλει στην παγίωση των πληροφοριών.»
Εκφώνηση: «Το απόσπασμα αποτελεί δείγμα επιστημονικού λόγου. Να εντοπίσετε δύο γλωσσικές επιλογές που το επιβεβαιώνουν, δίνοντας το αντίστοιχο χωρίο, και να αιτιολογήσετε την επιλογή σας.» (Μονάδες 10)
Απάντηση:
- Επιστημονική ορολογία: «μνήμη εργασίας», «στατιστικά σημαντική», «παγίωση των πληροφοριών». Οι όροι έχουν ακριβή, μονοσήμαντη σημασία, ώστε η πληροφορία να μεταδίδεται χωρίς παρερμηνείες σε ένα κοινό που αναμένει ακρίβεια.
- Παθητική σύνταξη / απρόσωπη διατύπωση: «Τα ευρήματα ερμηνεύονται ως ένδειξη…», «συνδέεται». Η έμφαση πέφτει στο αποτέλεσμα της έρευνας και όχι στον ερευνητή· έτσι ο λόγος γίνεται αντικειμενικός, αποστασιοποιημένος από προσωπικές εκτιμήσεις.
(Εναλλακτικά: αναφορά σε έρευνα — «Σε πρόσφατη μελέτη…» — που στηρίζει τα λεγόμενα σε τεκμήρια· κυριολεκτική γλώσσα χωρίς συναισθηματική φόρτιση.)
Κυριολεξία = φωτογραφία ταυτότητας: δείχνει ακριβώς πώς είναι κάτι, χωρίς συναίσθημα. Μεταφορά = πορτρέτο ζωγράφου: δείχνει πώς το βλέπει κάποιος. Όταν ρωτηθείς «γιατί μεταφορά;», απάντησε: «για να δούμε το θέμα με τα μάτια του συντάκτη» — παραστατικότητα, έμφαση, συναίσθημα.
Λυμένη άσκηση — λειτουργία μιας μεταφοράς (τύπου Β3):
Χωρίο (πρωτότυπο): «Οι νέοι σήμερα κολυμπούν σε έναν ωκεανό πληροφοριών, αλλά συχνά διψούν για γνώση.»
Εκφώνηση: «Να εξηγήσετε τη λειτουργία της μεταφορικής γλώσσας στο χωρίο.» (Μονάδες 4)
Απάντηση: Η μεταφορά «κολυμπούν σε έναν ωκεανό πληροφοριών» παρουσιάζει την πληροφορία ως απέραντη και δύσκολα ελέγξιμη μάζα, στην οποία ο νέος κινδυνεύει να χαθεί, ενώ το «διψούν για γνώση» δηλώνει τη βαθιά, ανικανοποίητη ανάγκη για ουσιαστική κατανόηση. Ο συνδυασμός των δύο εικόνων — νερό παντού, αλλά δίψα — δημιουργεί αντίθεση και παράδοξο που τονίζει εμφατικά ότι η ποσότητα της πληροφορίας δεν ισοδυναμεί με γνώση. Έτσι ο λόγος γίνεται παραστατικός και εντυπωσιακός και ο αναγνώστης συγκρατεί ευκολότερα τη θέση του συντάκτη.
Άρθρο γνώμης γράφει: «Αχ, αυτοί οι “ειδικοί” της τηλεόρασης! Ξέρουν τα πάντα — εκτός από αυτά για τα οποία μιλούν.» Πώς χαρακτηρίζεις το ύφος;
Γράψε την ίδια πληροφορία σε δύο ύφη και εξήγησε τις γλωσσικές επιλογές σου: «Το 40% των μαθητών δηλώνει ότι κοιμάται λιγότερο από 7 ώρες.»
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Επιστημονικό ύφος: «Σύμφωνα με τα δεδομένα της έρευνας, το 40% του δείγματος δηλώνει διάρκεια ύπνου μικρότερη των επτά ωρών, γεγονός που εγείρει ζητήματα σχετικά με τη γνωστική απόδοση.» → ονοματοποίηση («διάρκεια ύπνου»), ορολογία («δείγμα», «γνωστική απόδοση»), γ΄ πρόσωπο, αναφορά σε πηγή, κυριολεξία.
Οικείο, παραστατικό ύφος (σχολική εφημερίδα): «Σχεδόν ένας στους δύο από εμάς ζει με τα μάτια μισόκλειστα! Πόσο μπορεί ένα κουρασμένο μυαλό να λύσει μια άσκηση φυσικής στις οκτώ το πρωί;» → α΄ πληθυντικό (συλλογικότητα), μεταφορά «μάτια μισόκλειστα», θαυμαστικό, ρητορική ερώτηση, στρογγύλεμα του αριθμού.
Η πληροφορία είναι ίδια· αλλάζουν ο δέκτης και ο σκοπός (να τεκμηριώσω ↔ να αφυπνίσω).
- Γράφεις «δίνει ζωντάνια» σε κάθε σχήμα λόγου. Διόρθωση: εξήγησε τι ακριβώς δείχνει η συγκεκριμένη εικόνα και ποιο νόημα τονίζει.
- Χαρακτηρίζεις το ύφος χωρίς τεκμήρια. Διόρθωση: επίθετο + 2–3 γλωσσικά στοιχεία + χωρία.
- Θεωρείς ότι μεταφορές υπάρχουν μόνο στη λογοτεχνία. Διόρθωση: άρθρα, ομιλίες και διαφημίσεις τις χρησιμοποιούν συνεχώς.
- Μπερδεύεις «απλό» με «οικείο» ύφος. Διόρθωση: απλό = χωρίς περιττά στολίδια· οικείο = φιλικό, ανεπίσημο προς τον δέκτη.
- Αναφορική λειτουργία = κυριολεξία, καταδήλωση → σαφήνεια, αντικειμενικότητα.
- Ποιητική λειτουργία = μεταφορά, συνυποδήλωση → παραστατικότητα, συγκίνηση, έμφαση.
- Ύφος = ο τρόπος χρήσης της γλώσσας· καθορίζεται από λεξιλόγιο, σύνταξη, πρόσωπα, στίξη, σχήματα.
- Επιστημονικός λόγος: ορολογία, κυριολεξία, γ΄ πρόσωπο, παθητική, ονοματοποίηση, πηγές.
- Απάντηση: χωρίο → τι σημαίνει → τι πετυχαίνει, σε σχέση με δέκτη και σκοπό.