Γλωσσικές επιλογές και μετασχηματισμοί
Ρηματικά πρόσωπα, εγκλίσεις, ενεργητική–παθητική, ονοματοποίηση, στίξη, ασύνδετο
«Κάναμε λάθος.» ή «Έγιναν λάθη.» Η πληροφορία είναι ίδια· η δεύτερη όμως κρύβει ποιος τα έκανε. Οι πολιτικοί, οι δημοσιογράφοι και οι διαφημιστές το ξέρουν καλά. Οι γλωσσικές επιλογές είναι το αγαπημένο πεδίο του Β3: το 2025 ζητήθηκε μετατροπή σε παθητική σύνταξη και το 2026 η λειτουργία του ασύνδετου και του α΄ πληθυντικού.
Ρηματικά πρόσωπα
- α΄ ενικό: προσωπική μαρτυρία, εξομολογητικός τόνος, υποκειμενικότητα, άμεση ανάληψη ευθύνης· προσδίδει αμεσότητα και αυθεντικότητα.
- α΄ πληθυντικό: ο συντάκτης εντάσσει τον εαυτό του στο σύνολο· δημιουργεί συλλογικότητα, οικειότητα, αίσθηση κοινής ευθύνης, και μετριάζει τον διδακτισμό.
- β΄ ενικό / πληθυντικό: απευθύνεται άμεσα στον αναγνώστη· ζωντάνια, διάλογος, προτροπή, συναισθηματική εμπλοκή.
- γ΄ πρόσωπο: αντικειμενικότητα, αποστασιοποίηση, κύρος· τυπικό του επιστημονικού και του επίσημου λόγου.
Εγκλίσεις
- Οριστική: το πραγματικό, βέβαιο· αντικειμενική παρουσίαση, κατηγορηματικότητα.
- Υποτακτική: το επιθυμητό, πιθανό ή δυνατό· ήπια προτροπή («να προσέχουμε»), προβληματισμός.
- Προστακτική: εντολή, προτροπή, παράκληση· αμεσότητα, έντονος παραινετικός τόνος.
Σε δοκίμιο διαβάζεις: «Μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που καταναλώνουμε, αρκεί να το θελήσουμε.» Ποια είναι η κύρια λειτουργία του α΄ πληθυντικού;
Ενεργητική ↔ παθητική σύνταξη
Μετασχηματισμός ενεργητικής σε παθητική:
- Το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο (ονομαστική).
- Το ρήμα μπαίνει σε παθητική φωνή, στον ίδιο χρόνο και την ίδια έγκλιση.
- Το υποκείμενο γίνεται ποιητικό αίτιο («από + αιτιατική») — ή παραλείπεται, αν είναι αόριστο.
Π.χ. «Η κυβέρνηση ανακοίνωσε τα νέα μέτρα.» → «Τα νέα μέτρα ανακοινώθηκαν από την κυβέρνηση.»
Λειτουργία:
- Ενεργητική: έμφαση στο πρόσωπο που ενεργεί (δράστης, υπεύθυνος) · ζωντάνια, αμεσότητα, σαφής ανάληψη ευθύνης.
- Παθητική: έμφαση στην πράξη ή στο αποτέλεσμα · απρόσωπο, αντικειμενικό, επίσημο ύφος · δυνατότητα να αποσιωπηθεί ο δράστης (αν είναι άγνωστος, αυτονόητος ή αν δεν θέλουμε να τον κατονομάσουμε).
Το ελληνικό ερωτηματικό «;» είναι γραφικά ίδιο με το λατινικό σημείο που οι άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες χρησιμοποιούν ως semicolon, ενώ τη δική μας «τελεία και κόμμα» την αποδίδουμε με την άνω τελεία (·). Γι' αυτό ένας Άγγλος που διαβάζει ελληνικά νομίζει ότι οι ερωτήσεις μας είναι… μισές προτάσεις.
Ονοματοποίηση, σύνδεση προτάσεων, στίξη
Ονοματοποίηση: ρήματα γίνονται ουσιαστικά («οι νέοι απέχουν από την πολιτική» → «η αποχή των νέων από την πολιτική»). Δίνει πυκνότητα, αφαιρετικότητα, επίσημο/επιστημονικό ύφος, αλλά μειώνει τη ζωντάνια. Το αντίθετο (ρηματικό ύφος) είναι πιο άμεσο και ζωντανό.
Ασύνδετο σχήμα: διαδοχικοί όροι ή προτάσεις χωρίς συνδέσμους (με κόμματα ή άνω τελείες) → γρήγορος ρυθμός, ένταση, πυκνότητα, έμφαση στη συσσώρευση. Πολυσύνδετο: επανάληψη του «και» → έμφαση σε κάθε όρο χωριστά, αίσθηση διάρκειας ή υπερβολής.
Περίοδοι: σύντομες, παρατακτικές → απλό, ζωντανό, κοφτό ύφος · μακροπερίοδος λόγος με υποτάξεις → σύνθετη σκέψη, λόγιο, επίσημο ύφος.
Στίξη:
- Διπλή τελεία (:) — επεξήγηση, απαρίθμηση, ευθύς λόγος.
- Παύλες / παρένθεση — σχόλιο, διευκρίνιση ή προσωπική παρέμβαση του συντάκτη.
- Εισαγωγικά — αυτούσια παράθεση (κύρος, αντικειμενικότητα), ειρωνεία, ή ιδιαίτερη/νέα χρήση λέξης.
- Αποσιωπητικά (…) — συγκίνηση, υπονοούμενο, προβληματισμός.
- Ρητορική ερώτηση — προβληματισμός, έμφαση, εμπλοκή του αναγνώστη· δεν περιμένει απάντηση.
- Θαυμαστικό — έντονο συναίσθημα (θαυμασμό, αγανάκτηση, ειρωνεία).
Μέθοδος: «Να σχολιάσετε τη λειτουργία της γλωσσικής επιλογής»
- Ονόμασε την επιλογή με ακρίβεια (π.χ. «α΄ πληθυντικό πρόσωπο», «παθητική σύνταξη», «ασύνδετο σχήμα»).
- Παράθεσε το χωρίο.
- Εξήγησε τι πετυχαίνει εδώ — όχι γενικόλογα: σε ποιο νόημα δίνει έμφαση; πώς επηρεάζει τον αναγνώστη;
- Σύνδεσε με το ύφος και τον σκοπό του κειμένου.
Για μετασχηματισμό: κάνε τη μετατροπή με όλους τους κανόνες και, αν ζητείται, γράψε δύο αλλαγές ύφους (π.χ. από ζωντανό σε απρόσωπο · από έμφαση στον δράστη σε έμφαση στην πράξη).
Θέμα τύπου Πανελλαδικών — μετατροπή σύνταξης και ύφος:
«Οι ερευνητές του πανεπιστημίου μελέτησαν επί τρία χρόνια τις συνήθειες ύπνου χιλίων εφήβων. Να μεταφέρετε την περίοδο στην αντίθετη σύνταξη κάνοντας τις αναγκαίες μετατροπές (μονάδες 5) και να επισημάνετε δύο αλλαγές στο ύφος (μονάδες 2).»
Λύση:
- Η σύνταξη είναι ενεργητική (υποκείμενο «οι ερευνητές», ρήμα «μελέτησαν», αντικείμενο «τις συνήθειες»), άρα τη μετατρέπουμε σε παθητική.
- Αντικείμενο → υποκείμενο: «Οι συνήθειες ύπνου χιλίων εφήβων».
- Ρήμα στον ίδιο χρόνο (αόριστο), παθητική φωνή: «μελετήθηκαν».
- Υποκείμενο → ποιητικό αίτιο: «από τους ερευνητές του πανεπιστημίου».
Απάντηση: «Οι συνήθειες ύπνου χιλίων εφήβων μελετήθηκαν επί τρία χρόνια από τους ερευνητές του πανεπιστημίου.»
Αλλαγές στο ύφος:
- Η έμφαση μετατοπίζεται από τους ερευνητές (δράστες) στο αντικείμενο της έρευνας (οι συνήθειες ύπνου).
- Το ύφος γίνεται πιο απρόσωπο και αντικειμενικό, άρα πιο επίσημο και επιστημονικό, ενώ στην ενεργητική ήταν πιο άμεσο και ζωντανό.
Ποια είναι η σωστή παθητική μετατροπή της περιόδου «Οι μαθητές οργάνωσαν μια έκθεση φωτογραφίας»;
Φαντάσου τη σύνταξη σαν προβολέα σε σκηνή. Η ενεργητική ρίχνει το φως στον ηθοποιό που κάνει την πράξη («Ο διαιτητής ακύρωσε το γκολ»). Η παθητική ρίχνει το φως στην πράξη και αφήνει τον ηθοποιό στο σκοτάδι («Το γκολ ακυρώθηκε»). Όποτε σε ρωτούν για το ύφος, ρώτα: πού πέφτει το φως;
Λυμένη άσκηση — ασύνδετο και ρηματικό πρόσωπο (τύπου Β3):
Χωρίο (πρωτότυπο): «Ξυπνάμε, ελέγχουμε τις ειδοποιήσεις, τρέχουμε στη δουλειά, τρώμε όρθιοι, γυρίζουμε εξαντλημένοι. Και αναρωτιόμαστε γιατί δεν έχουμε χρόνο για τους φίλους μας.»
Εκφώνηση: «Να εξηγήσετε τη λειτουργία (α) του ασύνδετου σχήματος και (β) του α΄ πληθυντικού προσώπου.»
Απάντηση:
(α) Το ασύνδετο «Ξυπνάμε, ελέγχουμε…, τρέχουμε…, τρώμε…, γυρίζουμε…» παρατάσσει τις πράξεις χωρίς συνδέσμους, δημιουργώντας γρήγορο, κοφτό ρυθμό που μιμείται τον ασφυκτικό ρυθμό της σύγχρονης καθημερινότητας. Η συσσώρευση κάνει τον αναγνώστη να «λαχανιάσει» μαζί με το κείμενο και προετοιμάζει εμφατικά το συμπέρασμα ότι δεν μένει χρόνος για σχέσεις.
(β) Το α΄ πληθυντικό εντάσσει τον συντάκτη στο σύνολο: δεν κατηγορεί τους άλλους, αλλά περιγράφει μια κοινή εμπειρία. Έτσι ο λόγος γίνεται οικείος και ο αναγνώστης ταυτίζεται, αναγνωρίζοντας τη δική του ζωή.
«Η αύξηση της ανεργίας των νέων οδηγεί στη μετανάστευση επιστημόνων.» Τι πετυχαίνει η ονοματοποίηση σε σχέση με τη διατύπωση «Επειδή αυξάνεται η ανεργία των νέων, οι επιστήμονες μεταναστεύουν»;
Μετάτρεψε την περίοδο σε ενεργητική σύνταξη και εξήγησε τι αποκαλύπτει η αλλαγή: «Αποφασίστηκε η κατάργηση του σχολικού λεωφορείου για τα απομακρυσμένα χωριά.»
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
Στην παθητική δεν υπάρχει ποιητικό αίτιο· για να τη μετατρέψουμε, πρέπει να προσθέσουμε υποκείμενο που προκύπτει από τα συμφραζόμενα ή να χρησιμοποιήσουμε γενικό/αόριστο υποκείμενο:
«Οι αρμόδιοι (το δημοτικό συμβούλιο) αποφάσισαν την κατάργηση του σχολικού λεωφορείου για τα απομακρυσμένα χωριά.»
Τι αποκαλύπτει: Η παθητική απέκρυπτε τον υπεύθυνο της απόφασης, κάνοντάς την να μοιάζει αναπόφευκτη και απρόσωπη. Η ενεργητική κατονομάζει ποιος αποφάσισε και άρα ποιος λογοδοτεί. Γι' αυτό η παθητική συχνά προτιμάται σε ανακοινώσεις δυσάρεστων αποφάσεων.
- Αλλάζεις χρόνο στη μετατροπή (αόριστος → ενεστώτας). Διόρθωση: ίδιος χρόνος, ίδια έγκλιση.
- Ξεχνάς το ποιητικό αίτιο ή το γράφεις σε λάθος πτώση. Διόρθωση: «από + αιτιατική».
- Γενικόλογη λειτουργία («δίνει ζωντάνια» για τα πάντα). Διόρθωση: σύνδεσε τη λειτουργία με το συγκεκριμένο νόημα του χωρίου.
- Μπερδεύεις το α΄ πληθυντικό με το β΄. Διόρθωση: «εμείς» = συμπερίληψη του συντάκτη· «εσείς» = άμεση απεύθυνση στον αναγνώστη.
- α΄ ενικό μαρτυρία · α΄ πληθυντικό συλλογικότητα · β΄ αμεσότητα/προτροπή · γ΄ αντικειμενικότητα.
- Οριστική βεβαιότητα · υποτακτική επιθυμία/ήπια προτροπή · προστακτική εντολή.
- Παθητική: αντικείμενο → υποκείμενο, ίδιος χρόνος, ποιητικό αίτιο «από + αιτ.» · έμφαση στην πράξη, απρόσωπο ύφος.
- Ονοματοποίηση → πυκνό, επίσημο · ασύνδετο → γρήγορος ρυθμός, ένταση.
- Απάντηση: ονομάζω → χωρίο → λειτουργία στο συγκεκριμένο νόημα.