Ουσίες που Προκαλούν Εθισμό
Εθισμός, ανοχή, εξάρτηση, ναρκωτικά και ενδορφίνες, στερητικό σύνδρομο, αλκοόλ, νικοτίνη
Κανείς δεν ξεκινά με την πρόθεση να εθιστεί. Ένα τσιγάρο «για παρέα», ένα ποτό παραπάνω… Όμως κάποιες ουσίες αλλάζουν τον τρόπο που λειτουργούν οι νευρώνες, ώστε κάποια στιγμή να μην μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς αυτές. Αν καταλάβεις τον μηχανισμό, καταλαβαίνεις γιατί η απεξάρτηση είναι τόσο δύσκολη — και γιατί αξίζει να μην ξεκινήσεις.
Εθισμός, ανοχή, εξάρτηση
- Εθισμός: ορισμένες ουσίες μεταβάλλουν τη λειτουργία των νευρικών κυττάρων, ώστε να μην μπορούν πλέον να λειτουργήσουν χωρίς τη συνεχή λήψη τους.
- Ανοχή: ουσίες όπως το αλκοόλ, η νικοτίνη και τα ναρκωτικά απαιτούν από τον χρήστη τη λήψη ολοένα μεγαλύτερων ποσοτήτων.
- Εξάρτηση: η ουσία γίνεται τόσο αναγκαία ώστε ο χρήστης δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτήν. Διακρίνεται (όχι πάντα σαφώς) σε:
- ψυχική: χωρίς την ουσία ο χρήστης γίνεται επιθετικός ή μελαγχολικός, ικανός ακόμα και για αξιόποινες πράξεις για να την αποκτήσει,
- σωματική: όλα τα παραπάνω συν οργανικά συμπτώματα (ναυτία, τάση για εμετό, σωματικοί πόνοι, διάρροια).
- Απεξάρτηση: η απαλλαγή από την ανάγκη χρήσης· συχνά μακρόχρονη και επίπονη.
Πώς ονομάζεται η ανάγκη του χρήστη για ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες μιας ουσίας;
Ναρκωτικά
Ναρκωτικά είναι ουσίες που επιδρούν στο κεντρικό νευρικό σύστημα και στον ψυχισμό: ηρωίνη, μορφίνη, μεθαδόνη, κοκαΐνη, LSD, μαριχουάνα κ.ά.
- Μορφίνη και ηρωίνη είναι προϊόντα του οπίου, από το φυτό «μήκων η υπνοφόρος» (παπαρούνα). Η μορφίνη απομονώθηκε το 1800· η ηρωίνη θεωρήθηκε αρχικά ουσία χωρίς παρενέργειες και χρησιμοποιήθηκε ακόμα και για τον βήχα, ώσπου φάνηκαν οι καταστρεπτικές συνέπειές της.
- Μεθαδόνη: δράση παρόμοια με της μορφίνης, αλλά χορηγείται από το στόμα, διασπάται στο λεπτό έντερο και δρα βραδύτερα και ηπιότερα — χρησιμοποιείται σε προγράμματα απεξάρτησης σε σταδιακά μειούμενες δόσεις.
Στερητικό σύνδρομο: τα συμπτώματα όταν ο εξαρτημένος σταματά τη λήψη — έντονη διέγερση, εφίδρωση, μυϊκές συσπάσεις, ισχυροί πόνοι σε όλο το σώμα. Συχνά ο χρήστης αποθαρρύνεται και επιστρέφει στη χρήση.
Γιατί πονάει τόσο η απεξάρτηση; Ο ρόλος των ενδορφινών
Ο οργανισμός παράγει τις «φυσιολογικές μορφίνες», τις ενδορφίνες και εγκεφαλίνες, που δρουν στα εγκεφαλικά κέντρα και καταστέλλουν τους μικρούς πόνους και τις διεγέρσεις της καθημερινότητας.
Η μορφίνη και τα παράγωγά της δρουν όπως οι ενδορφίνες, αλλά ισχυρότερα. Με συνεχή λήψη αναστέλλονται οι μηχανισμοί παραγωγής ενδορφινών, γιατί δεν χρειάζονται πια. Όταν ο χρήστης σταματήσει, το σύστημα παραγωγής ενδορφινών δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί αμέσως· το άτομο υποφέρει από πόνους και η απεξάρτηση γίνεται πολύ δύσκολη.
Σκέψου τις ενδορφίνες σαν εργοστάσιο παυσίπονων μέσα σου. Αν κάθε μέρα «εισάγεις» έτοιμο προϊόν (μορφίνη), το εργοστάσιο κλείνει. Όταν σταματήσουν οι εισαγωγές, το εργοστάσιο δεν ξανανοίγει με ένα κλικ — και μένεις χωρίς παυσίπονο: αυτό είναι το στερητικό σύνδρομο.
Κατευναστικές ουσίες: αλκοόλ
Στις κατευναστικές ανήκουν το αλκοόλ, τα βαρβιτουρικά κ.ά.· η συχνή χρήση σε μεγάλες ποσότητες και ιδίως η συνδυασμένη λήψη είναι καταστρεπτικές.
- Η αιθυλική αλκοόλη διαχέεται εύκολα από τον γαστρεντερικό σωλήνα στο αίμα και σε κάθε όργανο. Πλήττονται κυρίως νευρομυϊκό, γαστρεντερικό και καρδιαγγειακό σύστημα.
- Όσο μεγαλύτερη η περιεκτικότητα ενός οργάνου σε νερό, τόσο ευκολότερα συγκεντρώνεται εκεί το οινόπνευμα — ο εγκέφαλος το συγκεντρώνει ακόμα και σε μικρή κατανάλωση.
- Η ακεταλδεΰδη, που παράγεται στον καταβολισμό του οινοπνεύματος, καταστρέφει κύτταρα. Οι αλκοολικοί εμφανίζουν απώλεια μνήμης, σύγχυση, παραισθήσεις.
- Πεπτικό: αύξηση εκκρίσεων και φλεγμονή του στομάχου· μειωμένη απορρόφηση στο λεπτό έντερο· το ήπαρ αποθηκεύει λίπη και διογκώνεται· τελικά κίρρωση του ήπατος (8 φορές συχνότερη στους αλκοολικούς).
- Υπέρταση → καρδιαγγειακά νοσήματα· αυξημένη πιθανότητα καρκίνου (στομάχου, ήπατος, πνευμόνων)· μαζί με τη νικοτίνη, καρκίνος λάρυγγα και οισοφάγου.
Νικοτίνη
Δραστική ουσία του καπνού, το ίδιο εθιστική όσο η κοκαΐνη. Προκαλεί έντονη σύσπαση των αγγείων (λόγω έκκρισης αδρεναλίνης), αύξηση της αρτηριακής πίεσης και αύξηση της κινητικότητας του γαστρεντερικού σωλήνα. Οι καπνιστές εκτίθενται επιπλέον στην πίσσα, που αποδεδειγμένα ευθύνεται για τον καρκίνο του πνεύμονα.
Ποιο προϊόν της καύσης του τσιγάρου ευθύνεται αποδεδειγμένα για τον καρκίνο του πνεύμονα;
Μέθοδος: εξηγώ μια βλάβη από εξαρτησιογόνο ουσία
- Ποια ουσία και σε ποια κατηγορία ανήκει (ναρκωτικό, κατευναστική, νικοτίνη);
- Πού πηγαίνει στο σώμα (π.χ. αλκοόλ → όργανα με πολύ νερό, εγκέφαλος).
- Ποιο προϊόν ή μηχανισμός προκαλεί τη βλάβη (ακεταλδεΰδη, πίσσα, σύσπαση αγγείων, αναστολή ενδορφινών).
- Αποτέλεσμα: κίρρωση, υπέρταση, καρκίνος, στερητικό σύνδρομο.
Άσκηση: Πού οφείλεται η κίρρωση του ήπατος στους αλκοολικούς;
Λύση:
Η υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος μειώνει την ικανότητα του λεπτού εντέρου να απορροφά θρεπτικές ουσίες και φθείρει το ήπαρ, που αντί να αποθηκεύει πρωτεΐνες και υδατάνθρακες αποθηκεύει λίπη και διογκώνεται. Η συνεχιζόμενη κατανάλωση οδηγεί σε εκφυλισμό του ηπατικού ιστού, την κίρρωση. Η ακεταλδεΰδη του καταβολισμού του οινοπνεύματος καταστρέφει επίσης κύτταρα.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Ποια είναι τα συμπτώματα του στερητικού συνδρόμου; (β) Πού οφείλεται η μεγάλη ένταση των συμπτωμάτων σε έναν μορφινομανή; (γ) Γιατί η μεθαδόνη χρησιμοποιείται στην απεξάρτηση;
Λύση:
(α) Έντονη διέγερση, έντονη εφίδρωση, μυϊκές συσπάσεις, ισχυροί πόνοι σε όλο το σώμα.
(β) Η μορφίνη δρα όπως οι ενδορφίνες αλλά ισχυρότερα· η συνεχής λήψη της αναστέλλει την παραγωγή ενδορφινών. Όταν η λήψη σταματήσει, το σύστημα παραγωγής τους δεν ενεργοποιείται αμέσως και οι πόνοι δεν καταστέλλονται.
(γ) Έχει δράση παρόμοια με της μορφίνης, αλλά χορηγείται από το στόμα, διασπάται στο λεπτό έντερο και δρα βραδύτερα και ηπιότερα· δίνεται σε σταδιακά μειούμενες δόσεις ως υποκατάστατο της ηρωίνης.
Η ηρωίνη κυκλοφόρησε το 1898 από τη γερμανική εταιρεία Bayer ως φάρμακο… για τον βήχα, και διαφημιζόταν ως ασφαλέστερη από τη μορφίνη. Μέσα σε λίγα χρόνια φάνηκε ότι ήταν ακόμα πιο εθιστική και η χρήση της απαγορεύτηκε.
Δύο φίλοι πίνουν την ίδια ποσότητα αλκοόλ. Ο ένας ζυγίζει 60 kg, ο άλλος 90 kg. (α) Σε ποιον περιμένεις μεγαλύτερη συγκέντρωση αλκοόλ στον εγκέφαλο και γιατί; (β) Γιατί ο εγκέφαλος επηρεάζεται ακόμα και από μικρές ποσότητες; (γ) Αν ο ένας καπνίζει ταυτόχρονα, για ποιους επιπλέον καρκίνους αυξάνεται ο κίνδυνος;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Σε αυτόν των 60 kg: η ίδια ποσότητα οινοπνεύματος διαχέεται σε λιγότερο σωματικό νερό, άρα η συγκέντρωση σε αίμα και όργανα είναι μεγαλύτερη.
(β) Γιατί ο εγκέφαλος έχει μεγάλη περιεκτικότητα σε νερό και το οινόπνευμα διαχέεται ευκολότερα και συγκεντρώνεται σε όργανα με πολύ νερό.
(γ) Ο συνδυασμός αλκοόλ και νικοτίνης ευθύνεται για καρκίνους του λάρυγγα και του οισοφάγου.
Ποια ουσία παράγεται κατά τον καταβολισμό του οινοπνεύματος και καταστρέφει τα κύτταρα;
- Ανοχή = εξάρτηση. Ανοχή: χρειάζεσαι περισσότερη ποσότητα· εξάρτηση: δεν μπορείς χωρίς την ουσία.
- Η νικοτίνη προκαλεί τον καρκίνο του πνεύμονα. Τον προκαλεί η πίσσα· η νικοτίνη είναι η εθιστική ουσία.
- Το αλκοόλ «ζεσταίνει» και είναι ακίνδυνο σε μικρές ποσότητες για τον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος το συγκεντρώνει ακόμα και σε μικρή κατανάλωση.
- Η μεθαδόνη δεν είναι ναρκωτικό. Είναι ναρκωτική ουσία, με ηπιότερη και βραδύτερη δράση.
- Εθισμός (οι νευρώνες δεν λειτουργούν χωρίς την ουσία), ανοχή (περισσότερη ποσότητα), εξάρτηση ψυχική και σωματική.
- Ναρκωτικά: επιδρούν στο ΚΝΣ· μορφίνη/ηρωίνη από το όπιο· μεθαδόνη στην απεξάρτηση.
- Ενδορφίνες–εγκεφαλίνες: φυσικά παυσίπονα· η μορφίνη αναστέλλει την παραγωγή τους → στερητικό σύνδρομο.
- Αλκοόλ: ακεταλδεΰδη, βλάβες εγκεφάλου, κίρρωση ήπατος, υπέρταση, καρκίνοι.
- Νικοτίνη: εθιστική, σύσπαση αγγείων (αδρεναλίνη), υπέρταση· πίσσα → καρκίνος του πνεύμονα.