AIDS — Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσοβιολογικής Ανεπάρκειας
Ανοσοβιολογική ανεπάρκεια, δομή του HIV, μετάδοση, προφυλάξεις, διάγνωση, στάδια της ασθένειας
Ένας ιός με διάμετρο περίπου ένα δεκάκις χιλιοστό του χιλιοστού επιτίθεται ακριβώς στον «στρατηγό» του ανοσοβιολογικού συστήματος. Χωρίς στρατηγό, ο στρατός διαλύεται — και ακόμα και ένα κοινό μικρόβιο γίνεται θανατηφόρο. Αυτό είναι το AIDS, και η γνώση του τρόπου μετάδοσής του είναι το καλύτερο εμβόλιο που έχουμε.
Ανοσοβιολογική ανεπάρκεια
Ανοσοβιολογική ανεπάρκεια είναι η εξασθένηση της λειτουργίας του ανοσοβιολογικού συστήματος· συνήθως είναι επίκτητη. Το Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσοβιολογικής Ανεπάρκειας (AIDS) εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ανιχνεύτηκε για πρώτη φορά το 1981 και οφείλεται στον ιό HIV (Human Immunodeficiency Virus). Κατά τους ειδικούς προήλθε από συνεχείς μεταλλάξεις ενός ιού του αφρικανικού πιθήκου.
Δομή του ιού
- Ο HIV είναι ρετροϊός, δηλαδή ιός RNA.
- Διαθέτει το ένζυμο αντίστροφη μεταγραφάση, με το οποίο γίνεται σύνθεση DNA με μήτρα το RNA του ιού.
- Γενετικό υλικό και ένζυμα είναι κλεισμένα σε πρωτεϊνικό καψίδιο, που περιβάλλεται από λιποπρωτεϊνικό έλυτρο.
- Προσβάλλει κυρίως τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα, αλλά και κυτταροτοξικά Τ και νευρικά κύτταρα, αφού προσδεθεί σε ειδικούς υποδοχείς της επιφάνειάς τους.
Ποιο ένζυμο επιτρέπει στον HIV να συνθέσει DNA με μήτρα το RNA του;
Μετάδοση και προφυλάξεις
Ο ιός ανιχνεύεται κυρίως σε αίμα, σπέρμα, κολπικές εκκρίσεις, σάλιο, δάκρυα, ιδρώτα, μητρικό γάλα, εγκεφαλονωτιαίο υγρό· στα τρία πρώτα σε πολύ μεγαλύτερες συγκεντρώσεις — αυτό προδιαγράφει τον τρόπο μετάδοσης:
- μετάγγιση αίματος ή κοινή σύριγγα,
- σεξουαλική επαφή φορέα με υγιές άτομο,
- από μητέρα-φορέα στο νεογνό κατά τον τοκετό.
Δεν έχει αποδειχθεί μετάδοση μέσω εντόμων, με το σάλιο, με χειραψία, ασπασμούς σε κοινωνικές εκδηλώσεις ή κοινή χρήση σκευών φαγητού.
Προφυλάξεις:
- έλεγχος του αίματος για μεταγγίσεις,
- σύριγγες μιας χρήσης, μία φορά από ένα άτομο,
- πλήρης αποστείρωση χειρουργικών και οδοντιατρικών εργαλείων,
- προφυλακτικό στη σεξουαλική επαφή.
Διάγνωση
Γίνεται με ανίχνευση του RNA του ιού ή των ειδικών αντισωμάτων στο αίμα, 6 εβδομάδες έως 6 μήνες μετά την είσοδο του ιού. Η ύπαρξη αντισωμάτων ή ειδικών κυτταροτοξικών Τ δεν σημαίνει ανοσία: ο ιός συνυπάρχει με τα αντισώματα.
Στάδια της ασθένειας
- Ο HIV συνδέεται με υποδοχείς της μεμβράνης των βοηθητικών Τ-λεμφοκυττάρων και μολύνει περιορισμένο αριθμό. Με την αντίστροφη μεταγραφάση από το RNA του συντίθεται μονόκλωνο DNA, που γίνεται δίκλωνο.
- Συνήθως το DNA του ιού ενσωματώνεται στο DNA του κυττάρου και μένει ανενεργό (λανθάνουσα κατάσταση) — το άτομο είναι φορέας.
- Ο ιός μπορεί να ενεργοποιηθεί· οι νέοι ιοί μολύνουν άλλα βοηθητικά Τ. Από τη μόλυνση ως τη διάγνωση μεσολαβούν 6 εβδομάδες έως 6 μήνες· το άτομο έχει παροδικές λοιμώξεις και μπορεί να μεταδίδει τον ιό χωρίς να το γνωρίζει.
- Μετά από 7–10 χρόνια συνήθως, εκδηλώνεται η τυπική συμπτωματολογία (υψηλός πυρετός, έντονες λοιμώξεις, διάρροιες). Ο ιός καταστρέφει όλο και περισσότερα βοηθητικά Τ, η άμυνα εξασθενεί και ο οργανισμός γίνεται ευάλωτος σε ευκαιριακές λοιμώξεις (πνευμονία, μυκητιάσεις, φυματίωση, τοξόπλασμα) και σε καρκίνο.
(Οι παράγραφοι «Αντιμετώπιση της ασθένειας» και «Κοινωνικό πρόβλημα» είναι εκτός διδακτέας ύλης.)
Το όνομα λέει την ιστορία: Αcquired (Επίκτητη — δεν γεννιέσαι με αυτήν), Immune (Ανοσοβιολογική), Deficiency (Ανεπάρκεια), Syndrome (Σύνδρομο). Και ο «στόχος» του HIV: «χτυπά τον στρατηγό» — τα βοηθητικά Τ.
Γιατί η ύπαρξη αντισωμάτων κατά του HIV σε ένα άτομο δεν σημαίνει ότι έχει ανοσία;
Μέθοδος: μεταδίδεται ή όχι;
- Ποιο σωματικό υγρό εμπλέκεται; Αίμα, σπέρμα, κολπικές εκκρίσεις → υψηλή συγκέντρωση ιού → κίνδυνος.
- Υπάρχει είσοδος στην κυκλοφορία ή επαφή με βλεννογόνους (σύριγγα, μετάγγιση, σεξουαλική επαφή, τοκετός); → κίνδυνος.
- Κοινωνική επαφή (χειραψία, φιλί στο μάγουλο, κοινά σκεύη), έντομα → δεν έχει αποδειχθεί μετάδοση.
Άσκηση: Με ποιες μεθόδους γίνεται η διάγνωση του AIDS και πόσο καιρό μετά τη μόλυνση;
Λύση:
Με ανίχνευση του RNA του ιού ή των ειδικών αντισωμάτων στο αίμα του ασθενούς. Είναι δυνατό να γίνει 6 εβδομάδες έως 6 μήνες μετά την είσοδο του ιού στον οργανισμό.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Να περιγράψεις τη δομή του HIV. (β) Να αναφέρεις τα στάδια εξέλιξης της νόσου από τη στιγμή της μόλυνσης. (γ) Γιατί ο θάνατος οφείλεται συνήθως σε ευκαιριακές λοιμώξεις;
Λύση:
(α) Ρετροϊός: RNA και ένζυμα (μεταξύ αυτών η αντίστροφη μεταγραφάση) μέσα σε πρωτεϊνικό καψίδιο, που περιβάλλεται από λιποπρωτεϊνικό έλυτρο.
(β) Σύνδεση με υποδοχείς των βοηθητικών Τ και μόλυνση λίγων κυττάρων → σύνθεση DNA με αντίστροφη μεταγραφάση, ενσωμάτωση στο DNA του κυττάρου, λανθάνουσα κατάσταση (φορέας) → ενεργοποίηση, μόλυνση άλλων βοηθητικών Τ, παροδικές λοιμώξεις, μετάδοση εν αγνοία → μετά από 7–10 χρόνια εκδήλωση της τυπικής συμπτωματολογίας.
(γ) Ο ιός καταστρέφει τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα, που ενεργοποιούν Β και κυτταροτοξικά Τ· έτσι εξασθενεί όλη η ειδική άμυνα και ακόμα και μικροοργανισμοί που κανονικά αντιμετωπίζονται εύκολα προκαλούν θανατηφόρες λοιμώξεις.
Ο ιός HIV απομονώθηκε το 1983 στο Ινστιτούτο Παστέρ του Παρισιού από την ομάδα της Françoise Barré-Sinoussi και του Luc Montagnier, που τιμήθηκαν με το Νόμπελ Ιατρικής το 2008 — μόλις δύο χρόνια αφότου είχε περιγραφεί η ασθένεια.
Ένα άτομο έκανε εξέταση αντισωμάτων για τον HIV δύο εβδομάδες μετά από μια επικίνδυνη έκθεση και βγήκε αρνητικό. (α) Είναι σίγουρο ότι δεν μολύνθηκε; (β) Πότε θα είχε νόημα να επαναλάβει την εξέταση; (γ) Γιατί στο διάστημα αυτό πρέπει να προφυλάσσει τους άλλους;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Όχι: τα ειδικά αντισώματα (και ο ιός) ανιχνεύονται 6 εβδομάδες έως 6 μήνες μετά την είσοδο του ιού· στις 2 εβδομάδες ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει τη μόλυνση.
(β) Μετά την παρέλευση του διαστήματος αυτού (ιδανικά με επανάληψη έως τους 6 μήνες), σύμφωνα με τις οδηγίες του γιατρού.
(γ) Γιατί στο διάστημα αυτό, αν έχει μολυνθεί, μπορεί να μεταδίδει τον ιό χωρίς να το γνωρίζει.
Ποια κύτταρα προσβάλλει κυρίως ο HIV;
- Ο HIV μεταδίδεται με χειραψία, φιλί ή κουνούπια. Δεν έχει αποδειχθεί μετάδοση με αυτούς τους τρόπους.
- Αντισώματα = ανοσία. Ο ιός συνυπάρχει με τα αντισώματα.
- Φορέας = ασθενής με συμπτώματα. Ο φορέας μπορεί να είναι χωρίς συμπτώματα για χρόνια, αλλά μεταδίδει τον ιό.
- Ο HIV είναι ιός DNA. Είναι ρετροϊός (RNA), που φτιάχνει DNA με την αντίστροφη μεταγραφάση.
- AIDS: επίκτητη ανοσοβιολογική ανεπάρκεια από τον HIV (ανιχνεύτηκε το 1981).
- HIV: ρετροϊός (RNA), αντίστροφη μεταγραφάση, καψίδιο, έλυτρο· προσβάλλει κυρίως βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα.
- Μετάδοση: αίμα (μετάγγιση, σύριγγα), σεξουαλική επαφή, μητέρα → νεογνό στον τοκετό· όχι με κοινωνική επαφή ή έντομα.
- Διάγνωση: RNA ή αντισώματα, 6 εβδομάδες–6 μήνες μετά· αντισώματα ≠ ανοσία.
- Λανθάνουσα κατάσταση (φορέας) → μετά από 7–10 χρόνια συμπτώματα, ευκαιριακές λοιμώξεις.