Μετάδοση & Αντιμετώπιση Παθογόνων
Μόλυνση, λοίμωξη, κριτήρια του Κοχ, τοξίνες, υγιεινή, αντιβιοτικά, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα
Γιατί η μαμά σου επιμένει να πλένεις τα χέρια; Γιατί το γάλα είναι «παστεριωμένο»; Και γιατί ο γιατρός λέει να τελειώσεις το αντιβιοτικό ακόμα κι αν νιώθεις καλά; Όλα αυτά είναι όπλα στον πόλεμο με τα μικρόβια — και κάθε όπλο έχει τους κανόνες του.
Μόλυνση, λοίμωξη, λοιμώδη νοσήματα
- Μόλυνση: η είσοδος ενός παθογόνου μικροοργανισμού στον οργανισμό.
- Λοίμωξη: η εγκατάσταση και ο πολλαπλασιασμός του.
- Λοιμώδη νοσήματα: οι ασθένειες που προκαλούνται από παθογόνους μικροοργανισμούς.
Κριτήρια του Κοχ
Ο Ρ. Κοχ, μελετώντας το 1882 τη φυματίωση, διατύπωσε τις προϋποθέσεις για να θεωρηθεί μια ασθένεια λοιμώδης. Μια ασθένεια οφείλεται σε έναν μικροοργανισμό όταν αυτός:
- Ανιχνεύεται στους ιστούς ή στα υγρά του ασθενούς (ή σε άτομα που πέθαναν από την ασθένεια).
- Μπορεί να απομονωθεί και να καλλιεργηθεί στο εργαστήριο.
- Μπορεί να προκαλέσει την ίδια ασθένεια σε πειραματόζωα και να απομονωθεί εκ νέου από αυτά.
Τοξίνες
Πολλά μικρόβια απειλούν την υγεία μέσω των ουσιών που παράγουν, των τοξινών:
- Ενδοτοξίνες: βρίσκονται στο κυτταρικό τοίχωμα ορισμένων παθογόνων βακτηρίων· ευθύνονται για συμπτώματα όπως πυρετός και πτώση της πίεσης.
- Εξωτοξίνες: εκκρίνονται από τα βακτήρια, διασπείρονται με το αίμα και προσβάλλουν, ανάλογα με τη φύση τους, συγκεκριμένα όργανα.
Μετάδοση
Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί μεταδίδονται με την τροφή και το νερό, με επαφή με μολυσμένα ζώα, με τα σταγονίδια του βήχα, με άμεση επαφή με μολυσμένα άτομα και με έμμεση επαφή με αντικείμενα που χρησιμοποίησε μολυσμένο άτομο. Συνήθως εισέρχονται από ασυνέχεια του δέρματος ή από τους βλεννογόνους (στόμα, στομάχι, κόλπος).
Ποιο είναι το σωστό ζευγάρι όρων;
Πρόληψη: κανόνες υγιεινής
Η υιοθέτηση κανόνων προσωπικής και δημόσιας υγιεινής είναι αναγκαία για να μη μεταδίδονται ασθένειες:
- τακτικό πλύσιμο δέρματος, μαλλιών και κυρίως χεριών,
- καλό πλύσιμο τροφίμων όπως τα λαχανικά,
- παστερίωση του γάλακτος: θέρμανση στους 62 °C για μισή ώρα· καταστρέφονται όλα τα παθογόνα και τα περισσότερα μη παθογόνα μικρόβια, ενώ διατηρείται η γεύση,
- χλωρίωση του νερού και συνεχής έλεγχός της,
- χρήση προφυλακτικού για την αποφυγή μετάδοσης αφροδίσιων νοσημάτων.
Αντιβιοτικά
Η αντιμετώπιση των βακτηριακών λοιμώξεων στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στα αντιβιοτικά: χημικές ουσίες με αντιμικροβιακή δράση που παράγονται από βακτήρια, μύκητες και φυτά. Το πρώτο, η πενικιλίνη, ανακαλύφθηκε τυχαία από τον Αλεξάντερ Φλέμινγκ, που παρατήρησε ότι σε καλλιέργειες όπου αναπτύχθηκε μύκητας του γένους Penicillium η ανάπτυξη των βακτηρίων είχε ανασταλεί.
Όλα τα αντιβιοτικά δρουν με έναν από τους μηχανισμούς:
- παρεμποδίζουν τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος (π.χ. πενικιλίνη),
- αναστέλλουν κάποια αντίδραση του μεταβολισμού,
- παρεμβαίνουν στην αντιγραφή, μεταγραφή και μετάφραση του γενετικού υλικού,
- διαταράσσουν τη λειτουργία της πλασματικής μεμβράνης.
Προέλευση: ~5% από βακτήρια (γένος Bacillus: πολυμιξίνες, τυροσιδίνη), ~20% από μύκητες (πενικιλίνες, κεφαλοσπορίνες), τα περισσότερα από ακτινομύκητες, κυρίως γένος Streptomyces (στρεπτομυκίνη, ερυθρομυκίνη, τετρακυκλίνες, χλωραμφαινικόλη).
Δρουν επιλεκτικά: βλάπτουν τους μικροοργανισμούς και όχι τα κύτταρα του ανθρώπου. Δεν είναι αποτελεσματικά έναντι των ιών, γιατί οι ιοί δεν έχουν δικό τους μεταβολικό μηχανισμό. Η αλόγιστη χρήση τους δημιουργεί στελέχη βακτηρίων ανθεκτικά στα αντιβιοτικά.
Τα κριτήρια του Κοχ σε τρία ρήματα: «Βρες — Καλλιέργησε — Ξαναπροκάλεσε». Βρίσκεις το μικρόβιο στον ασθενή, το καλλιεργείς μόνο του στο εργαστήριο, προκαλείς την ίδια ασθένεια σε πειραματόζωο και το ξαναβρίσκεις.
Γιατί τα αντιβιοτικά δεν χορηγούνται για το κρυολόγημα;
Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα
Μεταδίδονται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή· προκαλούν στειρότητα, νοσηρότητα, ακόμη και θνησιμότητα. Αναφέρονται περίπου 250 εκατομμύρια περιστατικά τον χρόνο, το 1/3 σε εφήβους. Τα περισσότερα μεταδίδονται και με το αίμα (μετάγγιση, μολυσμένη σύριγγα) και από τη μολυσμένη μητέρα στο έμβρυο.
- Από βακτήρια: σύφιλη (χρόνια σοβαρή νόσος σε τρία στάδια· θεραπεία με πενικιλίνη, χωρίς εμβόλιο· δεν δίνει ανοσία), γονόρροια (πιο διαδεδομένη από τη σύφιλη· ουρηθρίτιδα· πολλές γυναίκες ασυμπτωματικοί φορείς → στειρότητα), χλαμύδια (ίσως το πιο συχνό σήμερα, «μη γονοκοκκική ουρηθρίτιδα»· αντιβιοτικά).
- Από ιούς: απλός έρπητας, ιοί των ανθρώπινων θηλωμάτων (γεννητικά κονδυλώματα), AIDS, ηπατίτιδα Β και C.
- Από πρωτόζωα: τριχομονάδα. Από μύκητες: κάντιντα.
Μέθοδος: επιλέγω μέτρο πρόληψης ή αντιμετώπισης
- Ποιος είναι ο τύπος του μικροοργανισμού (βακτήριο, ιός, μύκητας, πρωτόζωο);
- Ποιος ο τρόπος μετάδοσης (τροφή/νερό, σταγονίδια, επαφή, αίμα, σεξουαλική επαφή, φορέας-έντομο);
- Πρόληψη ανάλογα με τον δρόμο: υγιεινή, παστερίωση, χλωρίωση, προφυλακτικό, εμβόλιο.
- Αντιμετώπιση: αντιβιοτικά μόνο για βακτήρια (όχι για ιούς), με σωστή χρήση.
Άσκηση: Τρεις μέρες μετά το άνοιγμα ενός κουτιού παστεριωμένου γάλακτος, που φυλάχτηκε στο ψυγείο, το γάλα «έκοψε». Τι μπορεί να συνέβη;
Λύση:
Η παστερίωση (62 °C για μισή ώρα) καταστρέφει όλα τα παθογόνα και τα περισσότερα —όχι όλα— τα μη παθογόνα μικρόβια. Επιπλέον, με το άνοιγμα μπήκαν μικρόβια από τον αέρα. Στο ψυγείο ο πολλαπλασιασμός τους επιβραδύνεται, δεν σταματά, οπότε μέσα σε λίγες μέρες μεγάλωσαν αρκετά ώστε να αλλοιώσουν το γάλα.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Να διακρίνεις τις ενδοτοξίνες από τις εξωτοξίνες. (β) Να αναφέρεις τους τέσσερις μηχανισμούς δράσης των αντιβιοτικών. (γ) Γιατί η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών είναι επικίνδυνη;
Λύση:
(α) Οι ενδοτοξίνες βρίσκονται στο κυτταρικό τοίχωμα των βακτηρίων και προκαλούν πυρετό, πτώση πίεσης· οι εξωτοξίνες εκκρίνονται, διασπείρονται με το αίμα και προσβάλλουν συγκεκριμένα όργανα.
(β) Παρεμποδίζουν τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος· αναστέλλουν αντίδραση του μεταβολισμού· παρεμβαίνουν στην αντιγραφή, μεταγραφή, μετάφραση· διαταράσσουν την πλασματική μεμβράνη.
(γ) Δημιουργούνται ανθεκτικά στελέχη βακτηρίων, οπότε τα αντιβιοτικά χάνουν την αποτελεσματικότητά τους και χρειάζονται συνεχώς νέα.
Το 1847 ο Ούγγρος γιατρός Ignaz Semmelweis παρατήρησε ότι στη μαιευτική κλινική της Βιέννης πέθαιναν πολύ περισσότερες λεχώνες όταν τις εξέταζαν γιατροί που έρχονταν κατευθείαν από νεκροψίες. Επέβαλε πλύσιμο των χεριών με διάλυμα χλωρίου και η θνησιμότητα έπεσε κατακόρυφα — δεκαετίες πριν γίνει γνωστό ότι φταίνε τα μικρόβια.
Σε ένα τρυβλίο με βακτήρια τοποθετούνται τρεις δίσκοι: ο Α με πενικιλίνη, ο Β με ένα αντιβιοτικό που αναστέλλει τη μετάφραση, ο Γ με απλό νερό. Γύρω από τους Α και Β δεν αναπτύσσονται βακτήρια, γύρω από τον Γ αναπτύσσονται. (α) Τι αποδεικνύει ο δίσκος Γ; (β) Σε ποιο κυτταρικό συστατικό στοχεύει κάθε αντιβιοτικό; (γ) Αν μετά από επανειλημμένη έκθεση εμφανιστούν αποικίες και γύρω από τον δίσκο Α, πώς εξηγείται;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Είναι ο μάρτυρας: δείχνει ότι η αναστολή οφείλεται στα αντιβιοτικά και όχι στον ίδιο τον δίσκο ή στο νερό.
(β) Πενικιλίνη → σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος· το Β → μετάφραση, δηλαδή τη σύνθεση πρωτεϊνών στα ριβοσώματα.
(γ) Εμφανίστηκε ανθεκτικό στέλεχος: τα λίγα βακτήρια που άντεχαν επιβίωσαν και πολλαπλασιάστηκαν — αυτό κάνει η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών.
Από ποιους οργανισμούς παράγονται τα περισσότερα γνωστά αντιβιοτικά;
- Μόλυνση = λοίμωξη. Η μόλυνση είναι η είσοδος, η λοίμωξη εγκατάσταση και πολλαπλασιασμός.
- Αντιβιοτικά για ιώσεις. Δεν δρουν στους ιούς.
- Η παστερίωση αποστειρώνει. Καταστρέφει όλα τα παθογόνα, αλλά όχι όλα τα μη παθογόνα.
- Χωρίς συμπτώματα = χωρίς μόλυνση. Στη γονόρροια και στα χλαμύδια υπάρχουν πολλοί ασυμπτωματικοί φορείς.
- Μόλυνση (είσοδος), λοίμωξη (εγκατάσταση–πολλαπλασιασμός), λοιμώδη νοσήματα.
- Κριτήρια του Κοχ: ανίχνευση, απομόνωση–καλλιέργεια, πρόκληση της ίδιας νόσου και επαναπομόνωση.
- Ενδοτοξίνες (τοίχωμα) και εξωτοξίνες (εκκρίνονται).
- Πρόληψη: υγιεινή, παστερίωση (62 °C, 30 min), χλωρίωση, προφυλακτικό.
- Αντιβιοτικά: 4 μηχανισμοί, επιλεκτική δράση, όχι για ιούς· αλόγιστη χρήση → ανθεκτικά στελέχη.