Ανθρωπίδες & οι Πρώτοι Άνθρωποι
Αυστραλοπίθηκος και «Λούσυ», δίποδη βάδιση, Homo habilis, Homo erectus, Νεάντερταλ, Κρο-Μανιόν
Πριν από περίπου 3 εκατομμύρια χρόνια, δύο όντα περπάτησαν δίπλα-δίπλα πάνω σε φρέσκια ηφαιστειακή στάχτη στην Αφρική. Τα ίχνη τους σώθηκαν ως σήμερα — και έχουν ανθρώπινο πέλμα. Ποιοι ήταν; Και πώς από αυτούς φτάσαμε σε όντα που ζωγράφιζαν σπηλιές, έθαβαν τους νεκρούς τους και έχτισαν πόλεις;
Η εμφάνιση των Ανθρωπιδών
Το 1924 ο ανθρωπολόγος Ρέυμοντ Νταρτ βρήκε στην Αφρική ένα κρανίο που ονόμασε Αυστραλοπίθηκο (από τις νότιες — austral — περιοχές όπου βρέθηκε). Από τη μελέτη αυτού και άλλων απολιθωμάτων προέκυψε ότι ο Αυστραλοπίθηκος είναι από τους άμεσους προγόνους του ανθρώπου και ανήκει στους Ανθρωπίδες, την οικογένεια στην οποία ανήκει ο άνθρωπος.
- Το πληρέστερο απολίθωμα (τα 2/3 του σκελετού) είναι η «Λούσυ», που βρέθηκε το 1974 στην Αιθιοπία (περιοχή Αφάρ): νεαρός θηλυκός Αυστραλοπίθηκος που έζησε πριν από 3 εκατομμύρια χρόνια (το όνομα από το τραγούδι των Beatles «Lucy in the Sky with Diamonds»).
- Τα αποτυπώματα ενός ζευγαριού Αυστραλοπιθήκων στις στάχτες του ηφαιστείου Σαντιμάν απέδειξαν ότι η όρθια στάση και η δίποδη βάδιση εμφανίστηκαν νωρίς: αναγνωρίζεται το ανθρώπινο πέλμα με ευθυγραμμισμένα δάχτυλα.
- Ο εγκέφαλός τους ήταν περίπου το 1/3 του ανθρώπινου, αλλά μεγαλύτερος από των πιθήκων. Από τα δόντια και τα οστά ζώων κοντά στα απολιθώματα φαίνεται ότι ήταν παμφάγοι.
Τι απέδειξαν τα αποτυπώματα Αυστραλοπιθήκων στη στάχτη του ηφαιστείου;
Οι πρώτοι άνθρωποι
Homo habilis (άνθρωπος ο επιδέξιος): εξελίχθηκε από τους Αυστραλοπιθήκους πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια περίπου. Περπατούσε όρθιος, είχε δόντια πιο κοντά στα ανθρώπινα και μεγαλύτερο εγκέφαλο από τους Αυστραλοπιθήκους· έφτιαχνε και χρησιμοποιούσε πέτρινα εργαλεία — μεγάλο βήμα προς την ανθρώπινη κατάσταση. Έζησε στην Αφρική 500.000 χρόνια.
Homo erectus (άνθρωπος ο όρθιος): ακόμα μεγαλύτερος εγκέφαλος· σε αυτόν αποδίδονται ο Άνθρωπος της Ιάβας και ο Άνθρωπος του Πεκίνου. Εμφανίστηκε στην Αφρική πριν από 1,6 εκατομμύρια χρόνια και ήταν το πρώτο ανθρώπινο είδος που μετανάστευσε στην Ασία και στην Ευρώπη. Ζούσε σε ομάδες, σε σπηλιές ή ξύλινα καταλύματα, χρησιμοποιούσε τη φωτιά και έψηνε το κρέας· πιθανότατα μιλούσε. Παρέμεινε στον πλανήτη περισσότερο από κάθε άλλο προγονικό μας είδος.
Η μετάβαση στις πρωτόγονες μορφές του Homo sapiens (400.000–130.000 χρόνια πριν) έγινε σταδιακά, με συνεχή αύξηση του όγκου του εγκεφάλου.
Νεάντερταλ και Κρο-Μανιόν
Homo sapiens neanderthalensis (Άνθρωπος του Νεάντερταλ): κρανίο βρέθηκε το 1856 στην κοιλάδα Neander της Γερμανίας· θεωρείται υποείδος του Homo sapiens. Έζησε από περίπου 130.000 έως 35.000 χρόνια πριν. Πιο δυνατός σωματικά, με προτεταμένο μέτωπο, τονισμένα υπερόφρυα τόξα και μεγαλύτερα δόντια. Ζούσε ομαδικά, έφτιαχνε εργαλεία, χρησιμοποιούσε φωτιά, ντυνόταν με προβιές, έθαβε τους νεκρούς του (με φαγητό, όπλα, άνθη — πίστη σε μεταθανάτια ζωή) και άφησε δείγματα τέχνης: τα πρώτα στοιχεία συμβολικής σκέψης.
Homo sapiens sapiens (Άνθρωπος του Κρο-Μανιόν, από κοιλάδα της Γαλλίας): τον διαδέχτηκε πριν από περίπου 34.000 χρόνια· δεν διαφέρει σκελετικά από τον σύγχρονο άνθρωπο. Ξεκίνησε από την Αφρική, πέρασε από τη Μέση Ανατολή στην Ευρώπη. Πιθανόν συνυπήρξε και διασταυρωνόταν με τους Νεάντερταλ (υβρίδια)· ο Νεάντερταλ χάθηκε απότομα — ίσως εξοντώθηκε ή αφομοιώθηκε γενετικά. Οι Κρο-Μανιόν είχαν καλή κοινωνική οργάνωση, πλήρη ικανότητα ομιλίας, ζωγράφιζαν τα σπήλαια· πριν από 10.000 χρόνια εγκαταστάθηκαν μόνιμα, πριν από 3.000 έφτιαξαν τις πρώτες πόλεις και δημιούργησαν τον νεολιθικό πολιτισμό.
Τα λατινικά ονόματα λένε το «ταλέντο» του καθενός: habilis = επιδέξιος (εργαλεία), erectus = όρθιος (και ταξιδιώτης με φωτιά), sapiens = σοφός (σύμβολα, τέχνη, πολιτισμός). Σειρά: «Αυστραλός — Επιδέξιος — Όρθιος — Σοφός».
Ποιο ήταν το πρώτο ανθρώπινο είδος που μετανάστευσε από την Αφρική στην Ασία και στην Ευρώπη;
Μέθοδος: τοποθετώ ένα απολίθωμα στη σωστή θέση
- Χρονολογία: ~3 εκ. χρόνια → Αυστραλοπίθηκος· ~2 εκ. → Homo habilis· ~1,6 εκ. → Homo erectus· 130.000–35.000 → Νεάντερταλ· από ~34.000 → Κρο-Μανιόν.
- Εγκέφαλος: αυξάνεται σταδιακά (Αυστραλοπίθηκος ~1/3 του δικού μας).
- Συμπεριφορά: δίποδη βάδιση (Αυστραλοπίθηκος) → πέτρινα εργαλεία (habilis) → φωτιά, μετανάστευση (erectus) → ταφή, σύμβολα (Νεάντερταλ) → τέχνη σπηλαίων, πόλεις (Κρο-Μανιόν).
- Τόπος: όλα ξεκινούν από την Αφρική.
Άσκηση: Να αντιστοιχίσεις: (α) Αυστραλοπίθηκος, (β) Homo habilis, (γ) Homo erectus, (δ) Νεάντερταλ με: 1. έθαβε τους νεκρούς του, 2. πρώτη μετανάστευση εκτός Αφρικής και χρήση φωτιάς, 3. «Λούσυ» και δίποδη βάδιση, 4. πέτρινα εργαλεία.
Λύση:
(α)–3, (β)–4, (γ)–2, (δ)–1.
Άσκηση τύπου διαγωνίσματος: (α) Γιατί ο Homo habilis θεωρείται «μεγάλο βήμα από τη ζωώδη προς την ανθρώπινη κατάσταση»; (β) Να αναφέρεις τρία στοιχεία του τρόπου ζωής του Homo erectus. (γ) Ποια στοιχεία δείχνουν ότι ο Άνθρωπος του Νεάντερταλ είχε συμβολική σκέψη;
Λύση:
(α) Περπατούσε όρθιος, είχε δόντια πιο κοντά στα ανθρώπινα και μεγαλύτερο εγκέφαλο από τους Αυστραλοπιθήκους, και κυρίως έφτιαχνε και χρησιμοποιούσε πολλά πέτρινα εργαλεία με μεγάλη επιδεξιότητα.
(β) Ζούσε σε ομάδες σε σπηλιές ή ξύλινα καταλύματα· χρησιμοποιούσε τη φωτιά και έψηνε το κρέας· ήταν ο πρώτος που μετανάστευσε σε Ασία και Ευρώπη (πιθανότατα μιλούσε).
(γ) Έθαβε τους νεκρούς του μαζί με φαγητό, όπλα και άνθη (πίστη σε μεταθανάτια ζωή) και άφησε δείγματα πρωτόγονης τέχνης.
Η υπόθεση του βιβλίου ότι Νεάντερταλ και σύγχρονοι άνθρωποι διασταυρώνονταν επιβεβαιώθηκε από το DNA: η ομάδα του Σουηδού Svante Pääbo αποκρυπτογράφησε το γονιδίωμα του Νεάντερταλ (2010) και έδειξε ότι οι σημερινοί άνθρωποι εκτός Αφρικής έχουν περίπου 1–2% DNA Νεάντερταλ. Ο Pääbo πήρε το Νόμπελ Ιατρικής το 2022.
Ο Homo habilis εμφανίστηκε πριν από 2.000.000 χρόνια και έζησε 500.000 χρόνια. Ο Homo erectus εμφανίστηκε πριν από 1.600.000 χρόνια και εξαφανίστηκε από την Αφρική πριν από 500.000 χρόνια. (α) Πότε εξαφανίστηκε ο Homo habilis; (β) Συνυπήρξαν habilis και erectus στην Αφρική και για πόσο; (γ) Πόσο έζησε ο erectus στην Αφρική; (δ) Αν ο Νεάντερταλ έζησε από 130.000 έως 35.000 χρόνια πριν και ο Κρο-Μανιόν εμφανίστηκε πριν από 34.000, πώς συμβιβάζεται αυτό με την ιδέα ότι «πιθανόν ζούσαν παράλληλα»;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) χρόνια πριν.
(β) Ναι: από 1.600.000 έως 1.500.000 χρόνια πριν, δηλαδή περίπου 100.000 χρόνια.
(γ) χρόνια.
(δ) Οι χρονολογίες είναι εκτιμήσεις με αβεβαιότητα και διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή· τα υβρίδια που βρέθηκαν δείχνουν ότι τα δύο υποείδη συνυπήρξαν για κάποιο διάστημα. Τα στρογγυλεμένα όρια (35.000 και 34.000) δεν σημαίνουν ότι ο ένας «έσβησε» τη στιγμή που εμφανίστηκε ο άλλος.
Ποιο υποείδος του Homo sapiens δεν διαφέρει σκελετικά από τον σύγχρονο άνθρωπο;
- Ο Αυστραλοπίθηκος είναι πίθηκος. Ανήκει στους Ανθρωπίδες, την οικογένεια του ανθρώπου.
- Ο Νεάντερταλ είναι ξεχωριστό είδος στο βιβλίο. Το βιβλίο τον θεωρεί υποείδος του Homo sapiens.
- Ο Homo habilis χρησιμοποίησε πρώτος τη φωτιά. Τη φωτιά τη χρησιμοποιούσε ο Homo erectus.
- Ο Κρο-Μανιόν διαφέρει σκελετικά από εμάς. Δεν διαφέρει ως προς τα σκελετικά χαρακτηριστικά.
- Ανθρωπίδες: Αυστραλοπίθηκος (Νταρτ 1924· «Λούσυ», Αιθιοπία 1974, ~3 εκ. χρόνια)· δίποδη βάδιση νωρίς, εγκέφαλος ~1/3, παμφάγος.
- Homo habilis (~2 εκ. χρόνια): πέτρινα εργαλεία, μεγαλύτερος εγκέφαλος.
- Homo erectus (~1,6 εκ. χρόνια): πρώτος εκτός Αφρικής, φωτιά, ψήσιμο κρέατος, ομάδες.
- Νεάντερταλ (130.000–35.000): υποείδος του Homo sapiens, ταφή νεκρών, συμβολική σκέψη.
- Κρο-Μανιόν (από ~34.000): σύγχρονος άνθρωπος, τέχνη σπηλαίων, μόνιμη εγκατάσταση, πόλεις, νεολιθικός πολιτισμός.