Η Ρύπανση του Αέρα
Πηγές και ρύποι της ατμόσφαιρας (διοξείδιο του θείου, οξείδια του αζώτου, μονοξείδιο του άνθρακα, αιθάλη), φωτοχημικό νέφος, μέτρα
Τι είναι το «νέφος» πάνω από την Αθήνα;
Σε μέρες με άπνοια, ηλιοφάνεια και ζέστη, πάνω από μεγάλες πόλεις σχηματίζεται ένα καφετί πέπλο: το φωτοχημικό νέφος. Τότε τα νοσοκομεία ετοιμάζονται για περισσότερα αναπνευστικά περιστατικά και η κυκλοφορία περιορίζεται. Από πού έρχονται οι ουσίες που το προκαλούν — και τι μπορείς να κάνεις εσύ;
Από πού ρυπαίνεται ο αέρας
Όταν καίμε πετρέλαιο, κάρβουνο και φυσικό αέριο παράγονται και υδρατμοί, αλλά και βλαβερές ουσίες, οι ρύποι.
Κυριότερες πηγές ρύπανσης: τα μέσα μεταφοράς, οι βιομηχανίες, οι καυστήρες θέρμανσης, τα τεχνικά έργα. Υπάρχουν και φυσικές πηγές: ηφαίστεια και πυρκαγιές.
Οι κυριότεροι ρύποι
- Διοξείδιο του θείου (): από την καύση στερεών και υγρών καυσίμων· επίσης από ηφαίστεια.
- Οξείδια του αζώτου: από τους βενζινοκινητήρες. Με την ηλιακή ακτινοβολία δίνουν όζον, ερεθιστικό αέριο στα χαμηλά στρώματα.
- Μονοξείδιο του άνθρακα (): κυρίως από τους κινητήρες των αυτοκινήτων — είναι δηλητήριο.
- Διοξείδιο του άνθρακα (): από την καύση καυσίμων (ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου).
- Υδρογονάνθρακες: συστατικά καυσίμων που διαφεύγουν άκαυστα — πολύ βλαβεροί.
- Αιωρούμενα σωματίδια: αιθάλη (σκόνη άνθρακα, κάπνα) και σκόνη, από τεχνικά έργα και ηφαίστεια.
Επιπτώσεις: στη βλάστηση, στο κλίμα, στα κτίρια και μνημεία, στην υγεία των ανθρώπων (αναπνευστικά, καρδιακά).
Ποιος ρύπος προέρχεται κυρίως από τους βενζινοκινητήρες και, με το φως του Ήλιου, δίνει ερεθιστικό όζον;
Φωτοχημικό νέφος και επεισόδια ρύπανσης
Με άπνοια, ηλιοφάνεια και υψηλή θερμοκρασία, οι ρύποι δεν διασκορπίζονται και σχηματίζεται φωτοχημικό νέφος. Όταν οι τιμές των ρύπων πλησιάσουν τα όρια επιφυλακής, η πολιτεία παίρνει έκτακτα μέτρα: περιορισμό της κυκλοφορίας, διακοπή λειτουργίας ορισμένων βιομηχανιών, ενημέρωση των πολιτών, ετοιμότητα των νοσοκομείων.
Στην Ελλάδα το ΠΕΡΠΑ (Πρόγραμμα Ελέγχου Ρύπανσης Περιοχής Αθηνών) ξεκίνησε το 1973, όταν η Αθήνα είχε πολύ υψηλά επίπεδα ρύπανσης.
Μέτρα αντιμετώπισης
- Καλύτερα καύσιμα (π.χ. με λιγότερο θείο).
- Εναλλακτικά καύσιμα: υδρογόνο, αιθανόλη.
- Έλεγχος των καυσαερίων αυτοκινήτων και βιομηχανιών.
- Τεχνολογία αντιρρύπανσης: φίλτρα, καταλύτες.
- Καλύτερα μέσα μαζικής μεταφοράς → λιγότερα ΙΧ.
- Σωστή συντήρηση κινητήρων και καυστήρων.
- Ένας βαθμός χαμηλότερα ο θερμοστάτης → οικονομία περίπου 10% στο πετρέλαιο θέρμανσης.
Κάποια μέτρα θέλουν νόμους (έλεγχος καυσαερίων, ποιότητα καυσίμων), κάποια αλλαγή συνηθειών δική μας (ΜΜΜ, θερμοστάτης, συντήρηση).
Παράδειγμα — ρύπος και πηγή:
- Αιωρούμενα σωματίδια → τεχνικά έργα, ηφαίστεια, καύση (αιθάλη).
- Οξείδια του αζώτου → βενζινοκινητήρες.
- Διοξείδιο του θείου → καύση στερεών και υγρών καυσίμων, ηφαίστεια.
- Όζον (χαμηλά στρώματα) → σχηματίζεται από οξείδια του αζώτου με το φως του Ήλιου.
- Μονοξείδιο του άνθρακα → κινητήρες αυτοκινήτων, ατελείς καύσεις.
Παράδειγμα — πόσο πετρέλαιο γλιτώνεις; Μια πολυκατοικία καίει πετρέλαιο τον χειμώνα. Χαμηλώνουν τον θερμοστάτη κατά έναν βαθμό (οικονομία περίπου 10%).
Λύση: Οικονομία: . Νέα κατανάλωση: .
Απάντηση: περίπου λιγότερο πετρέλαιο — και αντίστοιχα λιγότεροι ρύποι.
Λυμένη άσκηση (τύπου διαγωνίσματος):
Δεδομένα: Μέτρα: (α) έλεγχος καυσαερίων αυτοκινήτων, (β) μετακίνηση με μέσα μαζικής μεταφοράς, (γ) καλύτερη ποιότητα καυσίμων, (δ) τακτική συντήρηση του καυστήρα του σπιτιού, (ε) χαμηλότερος θερμοστάτης.
Ζητούμενα: Ποια απαιτούν νομοθετική ρύθμιση και ποια αλλαγή συνηθειών; Γιατί η υπερκατανάλωση αυξάνει τη ρύπανση;
Λύση:
- Νομοθετική ρύθμιση: (α), (γ).
- Αλλαγή συνηθειών: (β), (δ), (ε).
Κάθε προϊόν που αγοράζουμε χρειάστηκε ενέργεια για να παραχθεί και να μεταφερθεί — ενέργεια που προέρχεται κυρίως από καύσεις. Περισσότερη κατανάλωση → περισσότερες καύσεις → περισσότεροι ρύποι.
Απάντηση: όπως παραπάνω.
Ποιο από τα παρακάτω μέτρα είναι αλλαγή προσωπικής συνήθειας και όχι νομοθετική ρύθμιση;
Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνος ρύπος;
Οι βασικοί ρύποι σε μία φράση: «Θείο από τα καύσιμα, άζωτο από τη βενζίνη, μονοξείδιο από την εξάτμιση, σκόνη από τα έργα.» Και το νέφος χρειάζεται τρία «Α»: Απνοια, Αίθριο (ηλιοφάνεια), Ανεβασμένη θερμοκρασία.
Τον Δεκέμβριο του 1952 μια πυκνή ομίχλη από καπνό κάρβουνου σκέπασε το Λονδίνο για πέντε μέρες («Μεγάλο Νέφος»). Χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν από αναπνευστικά προβλήματα. Η τραγωδία οδήγησε στον πρώτο μεγάλο νόμο για τον καθαρό αέρα, το Clean Air Act του 1956.
Μια πόλη αντικαθιστά τα λεωφορεία πετρελαίου με ηλεκτρικά τρόλεϊ. Ένας δημοτικός σύμβουλος λέει: «Τώρα η μεταφορά μας δεν ρυπαίνει καθόλου». (α) Έχει δίκιο; (β) Αν το ρεύμα παράγεται σε σταθμό που καίει λιγνίτη, ποιοι ρύποι παράγονται και πού; (γ) Τι θα έκανε τα τρόλεϊ πραγματικά «καθαρά»;
Δοκίμασε πρώτα μόνος σου — μετά δες τη λύση
(α) Όχι εντελώς. Τα τρόλεϊ δεν βγάζουν καυσαέρια στην πόλη, οπότε ο αέρας στους δρόμους βελτιώνεται.
(β) Αν το ρεύμα έρχεται από λιγνίτη, στον σταθμό παραγωγής καίγεται κάρβουνο: παράγονται , διοξείδιο του θείου και αιωρούμενα σωματίδια — η ρύπανση μεταφέρεται αλλού.
(γ) Ρεύμα από ανανεώσιμες πηγές (ήλιος, άνεμος, νερό).
Απάντηση: η ρύπανση μειώνεται στην πόλη, αλλά εξαρτάται από το πώς παράγεται το ρεύμα.
- «Ρύπανση υπάρχει μόνο από ανθρώπους». Ηφαίστεια και πυρκαγιές είναι φυσικές πηγές.
- Όζον παντού καλό. Στα χαμηλά στρώματα είναι ερεθιστικός ρύπος.
- = . Το (μονοξείδιο) είναι δηλητήριο· το ενισχύει το θερμοκήπιο.
- «Τα ηλεκτρικά οχήματα δεν ρυπαίνουν πουθενά». Εξαρτάται από την πηγή του ρεύματος.
- Πηγές: μέσα μεταφοράς, βιομηχανίες, καυστήρες θέρμανσης, τεχνικά έργα· φυσικές: ηφαίστεια, πυρκαγιές.
- Ρύποι: , οξείδια του αζώτου (→ όζον), (δηλητήριο), , άκαυστοι υδρογονάνθρακες, αιθάλη και σκόνη.
- Φωτοχημικό νέφος: άπνοια + ηλιοφάνεια + ζέστη· έκτακτα μέτρα σε επεισόδια.
- Μέτρα: καλύτερα και εναλλακτικά καύσιμα, έλεγχος καυσαερίων, καταλύτες, ΜΜΜ, συντήρηση, χαμηλότερος θερμοστάτης.
- Χρειάζονται και νόμοι και αλλαγή συνηθειών.